$ 448.72 € 493.86 ₽ 5.49

«ҚТЖ» мен «Самұрық-Қазына» басшылары ұсталды. Мемлекеттік холдингтің болашағы не болмақ?

Бұл айырма маңызды. Күдіктінің ұсталуы оның кінәлі екеніне дәлел бола алмайды.

Фото ЖИ / JasAlash
Фото ЖИ / JasAlash

Қазақстандағы ең ықпалды екі мемлекеттік құрылымның басшыларына қатысты қылмыстық тергеу қоғам назарын тағы да квазимемлекеттік секторға аударды. Әңгіме тек белгілі шенеуніктердің тағдыры жайында емес. Елдің мұнайы, теміржолы, электр желісі мен өзге де стратегиялық кәсіпорындары бір орталықтан қалай басқарылып отыр? Қыруар қаржы айналатын жүйенің ашықтығына кім жауап береді? Ең бастысы, басшылық төңірегіндегі дау «Самұрық-Қазынаны» таратуға ұласуы мүмкін бе? Бұл сауалдардың жауабын іздегенде ресми тергеу деректерін саяси болжамнан, ал қорды тарату мәселесін оны реформалау мүмкіндігінен ажыратқан жөн, деп жазады Sn.kz ақпарат порталы.

Ұлттық қауіпсіздік комитеті 12 қарашада таратқан хабарламаға сәйкес, бір күн бұрын «Самұрық-Қазына» қорының басқарма төрағасы Нұрлан Жақыпов, «Қазақстан темір жолы» ұлттық компаниясының басшысы Елжас Отыншиев және өзге адамдар сыбайлас жемқорлық қылмысын жасады деген күдікпен ұсталған. Ведомство тергеу әрекеттері жүріп жатқанын, істің басқа мән-жайы Қылмыстық-процестік кодекстің 201-бабына сәйкес жарияланбайтынын мәлімдеді. Демек, параның нақты көлемі, оның кімнен және қандай мақсатта сұралғаны жөнінде ресми қорытынды жоқ. Кейбір басылымдар қылмыстық заңның пара алуға қатысты баптарын атағанымен, ҰҚК хабарламасында айыптаудың толық құқықтық сипаттамасы көрсетілмеген.

Бұл айырма маңызды. Күдіктінің ұсталуы оның кінәлі екеніне дәлел бола алмайды. Сот үкімі шыққанша кінәсіздік презумпциясы сақталуға тиіс. Әлеуметтік желіде тараған чемодан, қолма-қол ақша және құпия келісімдер туралы әңгімелер де тексерілген дерек ретінде ұсынылмауы керек. Тергеудің нәтижесі қандай болатынын болжаудан гөрі, жоғары лауазымды басшыларға күдік түсуінің мемлекеттік басқару жүйесіне қандай сауал қойғанын талдау әлдеқайда маңызды.

13 қарашада Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Қауіпсіздік кеңесінің жедел отырысында бұл оқиғаны мемлекеттік компаниялардағы жемқорлық қатері жөніндегі елеулі белгі деп бағалады. Ол 2023–2025 жылдары елде 3168 сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылығы анықталғанын, олардың 2165-і мемлекеттік қызметшілерге қатысты екенін айтты. Ал 2026 жылдың алғашқы он айында тағы 751 құқық бұзушылық тіркелген. Бұл сандардың барлығын «Самұрық-Қазынадағы» жағдайға телуге болмайды. Дегенмен олар мемлекеттік қаржы мен активтерді бақылау мәселесінің бір ғана қылмыстық іспен шектелмейтінін көрсетеді.

«Самұрық-Қазына» 2008 жылы құрылған. Бүгінде ол «ҚазМұнайГаз», «Қазақстан темір жолы», «Қазатомөнеркәсіп», «KEGOC», «Қазақтелеком» және басқа да ірі кәсіпорындардағы мемлекеттік үлестерді басқарады. Мұндай құрылымның салмағы тек компаниялар санымен өлшенбейді. Мұнай экспорты, жүк тасымалы, электр қуатын жеткізу, байланыс қызметі және халықаралық инвестициялар ел экономикасының күнделікті тынысына тікелей әсер етеді. Сондықтан қордың болашағы туралы кез келген шешім оның кеңсесіндегі қызметкерлермен ғана шектелмейді.

Қазақстан қор биржасында жарияланған тексерілген қаржылық есепке сүйенсек, 2025 жылдың соңында қор тобының жиынтық активтері 44,24 триллион теңгеге жеткен. Жылдық түсім 18,77 триллион, шоғырландырылған таза пайда 3,21 триллион теңге болған. Қордың жылдық есебінде топ кәсіпорындарында 254 мыңнан астам адам жұмыс істейтіні көрсетілген. Мұндай ауқымдағы жүйені бір күнде жойып, оның міндеттерін басқа мекемелерге бере салу мүмкін емес. Әсіресе халықаралық қарыздар, ұзақмерзімді келісімдер мен бірлескен жобалар жаңа басқарушының кім болатынына тәуелді.

Қаржы жағынан да мәселе күрделі. Қор тобы мемлекетке салық пен өзге төлемдер аударады, жергілікті компанияларға тапсырыс береді және ірі жобаларға инвестиция салады. 4 қарашада өткен директорлар кеңесінің отырысында алғашқы тоғыз айдағы отандық кәсіпорындардан сатып алу көлемі 1,4 триллион теңгеге жеткені айтылды. Бұл былтырғы сәйкес кезеңнен 45 пайыз көп. Сондай-ақ құны 43,8 триллион теңге болатын 69 инвестициялық жоба қаралып, олардың 44-інде құрылыс жүріп жатқаны мәлім болды. Тиімсіз басқаруды өзгерту қажет болса да, осы экономикалық байланыстарды үзу өндіріс пен жұмыспен қамтуға қауіп төндіреді.

Қордың 2025 жылғы орнықты даму есебінде мемлекетке жасалған төлемдер 1,47 триллион теңгеге, ал қызметкерлерге төленген еңбекақы мен өзге төлемдер 2,49 триллион теңгеге жуықтағаны көрсетілген. Бұл сандар холдингтің өз қаржысынан бөлек, елдегі тұтас өндірістік қатынастарға ықпал ететінін байқатады. Бірақ активтің көп болуы тиімділіктің кепілі емес. Қоғам үшін маңыздысы – осынша мүлік қанша пайда әкелгені ғана емес, жұмсалған әр теңгенің қандай нәтиже бергені.

Қорды тарату заң жүзінде мүмкін. «Ұлттық әл-ауқат қоры туралы» заңның 10-бабына сәйкес оның жалғыз құрылтайшысы әрі акционері – Қазақстан Үкіметі. Қорды ерікті түрде қайта ұйымдастыру немесе тарату туралы шешім қабылдау да сол акционердің айрықша құзыретіне жатады. Яғни басқарма төрағасының ұсталуы өздігінен тарату үдерісін бастамайды. Мұндай қадам үшін ресми шешім, құқықтық рәсімдер, мүлік пен міндеттемелердің әрі қарайғы тағдырын анықтайтын нақты жоспар қажет. Парламенттің әр жағдайда қорды тарату туралы жеке шешім қабылдауы міндетті деген түсінік те заңды дәл сипаттамайды.

Ең бастысы, қордың өзін тарату мен оның құрамындағы кәсіпорындарды жабу екі бөлек мәселе. Үкімет басқарушы холдингті қайта құрып, кейбір компаниялардың акцияларын басқа мемлекеттік ұйымдарға беруі мүмкін. Ондай жағдайда теміржол пойыздары тоқтамайды, электр станциялары жабылмайды және мұнай кен орындары өздігінен жұмысын доғармайды. Өзгеретін нәрсе – меншік құқықтарын жүзеге асыру, инвестициялық шешім қабылдау және бақылау тетіктері. Бірақ осы жұмысты асығыс жүргізу келісімшарттар мен қарыз міндеттемелерін қайта рәсімдеу қажеттігін туғызып, қосымша шығын әкелуі ықтимал.

Әзірге қорды тарату туралы ресми шешім жарияланған жоқ. Керісінше, 12 қарашада «Самұрық-Қазына» өзінің және еншілес кәсіпорындарының жұмысын жалғастырып жатқанын, инвесторлар мен кредиторлар алдындағы міндеттемелер өзгермейтінін хабарлады. ҚТЖ да жолаушылар және жүк тасымалының қалыпты жүргізіліп жатқанын мәлімдеді. Президент 13 қарашада бұл ұстанымды қолдап, тергеу мемлекеттік компаниялардың күнделікті қызметін тоқтатуға себеп болмауға тиіс екенін айтты. Мұндай мәлімдемелер болашақтағы құрылымдық өзгерістерді жоққа шығармайды, бірақ дәл қазір қызметтің үздіксіздігі негізгі басымдық екенін аңғартады.

Қоғамдық талқылауда кемінде үш жол бар. Біріншісі – жаңа басшылар тағайындап, қолданыстағы басқару үлгісін сақтау. Бұл өндіріс пен қаржы нарығы үшін ең аз күйзеліс әкелуі мүмкін. Алайда жемқорлық тәуекелі сатып алу тәртібінен, жабық шешімдерден немесе әлсіз ішкі бақылаудан туындаса, тек кадр ауыстыру мәселені шешпейді. Басқарушы кім болса да, күмәнді келісімге жол беретін ережелер өзгермесе, бұрынғы қатер қайта оралады.

Мәселен, ірі мемлекеттік компаниялардағы сатып алуға тек ең төмен баға ұсынған жеткізушінің қатысуы жеткіліксіз. Техникалық талаптың белгілі бір кәсіпорынға ыңғайланып жазылмауы, мердігердің жұмыс сапасы және келісім бағасының негізділігі де тексерілуі керек. Қай жобаға қанша қаржы бөлінгенін және оның қашан аяқталатынын халыққа түсінікті түрде жариялау жемқорлықтың алдын алатын нақты құрал бола алады. Тәуелсіз аудиттің қорытындылары да есеп үшін ғана дайындалмай, басқарушылық шешімдерге әсер етуге тиіс.

Екіншісі – қорды сақтай отырып, оның өкілеттігін шектеу және еншілес компанияларға көбірек дербестік беру. Бұл тәсілде тәуелсіз директорлардың ықпалы күшейіп, ірі келісімдер ашық жарияланып, сатып алу мен инвестициялық жобаларға қоғамдық бақылау артуы керек. Қазірдің өзінде сынның негізі бар. Ұстаулардан бір апта бұрын, 4 қарашада Премьер-министр Олжас Бектенов бірқатар инвестициялық жобаның кешіккені үшін қор мен еншілес компаниялардың басшылығын сынаған. Демек, басқару сапасына қатысты мәселе тергеу басталғанға дейін көтерілген.

Үшіншісі – активтердің бір бөлігін бәсекелі нарыққа шығарып, қалған стратегиялық кәсіпорындарды тікелей мемлекеттік бақылауда қалдыру. Бірақ жекешелендіруді жемқорлықтың әмбебап емі деуге болмайды. Монополиялық инфрақұрылым нарықтағы бәсекесіз жеке меншікке өтсе, тұтынушының жағдайы жақсармауы мүмкін. Ал жақсы реттелген нарықта жұмыс істейтін кәсіпорындарға мемлекеттің шамадан тыс араласуы инвестицияны тежейді. Сондықтан әр компанияның тағдырын оның қызметіне, бәсеке деңгейіне және ұлттық қауіпсіздікке әсеріне қарап шешкен дұрыс.

ҚТЖ-ның биржаға шығу жоспары да осы талқылаудың бір бөлігі. Қаржы мамандары басшылықтың ұсталуынан кейін акцияларды бастапқы орналастыру мерзімі шегерілуі мүмкін екенін айтты. Себебі мұндай қадам инвесторларға түсінікті басқару жүйесін, сенімді есептілікті және тұрақты шешім қабылдауды талап етеді. Бірақ мерзімнің өзгеретіні жөнінде түпкілікті шешім жоқ. Керісінше, тергеу барысындағы ашықтық пен басқарудағы нақты түзетулер халықаралық серіктестердің сенімін қалпына келтіруге көмектесуі мүмкін.

Қайта құру кезінде ең алдымен үш нәрсе қорғалуға тиіс. Біріншісі – пойыз қатынасы, электрмен жабдықтау және байланыс секілді үздіксіз қызметтер. Екіншісі – мыңдаған жұмысшының еңбек құқығы. Үшіншісі – мемлекеттік кіріс пен инвестиция міндеттемелері. Қордың қаржылық жағдайы нашарласа немесе жобалар тоқтап қалса, оның салдары бюджетке, жеткізуші кәсіпорындарға және ақыр соңында тұтынушыларға тиюі ықтимал. Дегенмен басшылықтың ұсталуынан тарифтер міндетті түрде өседі немесе жаппай қысқарту басталады деуге еш негіз жоқ.

Тариф мәселесінде де себеп пен салдарды шатастырмаған дұрыс. Теміржол тасымалының бағасы немесе электр қуатын жеткізу ақысы бір басшының қызметтен кетуіне қарап белгіленбейді. Оларға шығын құрылымы, инвестиция қажеттілігі және мемлекеттік реттеу тәртібі әсер етеді. Егер болашақ реформа осы шығындарды ашық көрсетіп, негізсіз шығыстарды қысқартса, ол тұтынушыға пайдалы болуы мүмкін. Ал бақылаусыз қайта ұйымдастыру керісінше қаржылық ауыртпалықты күшейтеді.

Президент Үкімет пен бақылаушы органдарға 24 қарашаға дейін мемлекеттік компаниялардағы жемқорлықты азайту және олардың жұмысын жақсарту жөнінде нақты ұсыныстар әзірлеуді тапсырды. Бұл – қорды тарату туралы пәрмен емес, өзгерістердің мазмұнын анықтауға берілген тапсырма. Алдағы ұсыныстардың құнын ұран емес, өлшенетін нәтижелер айқындайды. Ірі келісімдердің қаншасы ашық өтеді, жауапты адамдар қалай есеп береді, тәуелсіз бақылау күшейе ме, жобалардың кешігуі азая ма? Шынайы реформа осы сауалдарға жауап беруі керек.

Сөйтіп, «Самұрық-Қазына» заң жүзінде таратылуы мүмкін болғанымен, қазіргі оқиғалардан мұндай шешім міндетті түрде қабылданады деген қорытынды шықпайды. Құрылымның атауын өзгерту немесе басшыларын алмастыру өздігінен тиімділік әкелмейді. Қазақстан үшін маңыздысы – стратегиялық кәсіпорындарды кім басқаратыны ғана емес, сол басқарудың қалай бақыланатыны. Қоғам қылмыстық істің әділ тергелуін де, мемлекет қаржысының ашық жұмсалуын да талап етуге құқылы. Холдингтің келешегін анықтайтын басты өлшем осы болуға тиіс. 

Сіздің реакцияңыз?
Ұнайды 0
Ұнамайды 0
Күлкілі 0
Ашулы 0