Бизнестің сенімі төрешінің тәуелсіздігінен басталады

— Бүгінде Қазақстандағы коммерциялық төрелік қоғам назарында жиі жүр. Ол қандай деңгейге жетті және бизнес оған қаншалықты сене алады?

— Төрелік - коммерциялық дауларды шешудің үйреншікті құралына біртіндеп айналып келеді. Алайда, сенімділікті тек қаралған істердің санымен өлшеуге болмайды. Кәсіпкер үшін оның дауын кім қарайтынын, төрешінің қаншалықты тәуелсіз екенін және шешімнің орындалу мүмкіндігін білу маңызды. Сондықтан бүгінгі күні басты мәселелер — кәсібилік, рәсімдердің ашықтығы және мүдделер қақтығысының болмауы. Мемлекеттік сот пен төрелікті бір-біріне қарсы қоюға болмайды: бұлар бірін-бірі толықтыратын дербес тетіктер. Бизнес шарт жасасу кезінде-ақ өз мүддесін қорғаудың қолайлы тәсілін саналы түрде таңдағаны жөн. Заң рұқсат еткен жағдайда тараптар төрелік құрамын, іс жүргізу тілін және қолданылатын құқықты келісе алады.

— Төрелік институттарының жұмысындағы қандай мәселелерді ең өзекті деп санайсыз?

— Ең алдымен, төрелік институттары құрылымының ашықтығы мен төрешілердің тәуелсіздігі. Тараптар құрылтайшылар, басқару органдары, төрешілерді тағайындау қағидалары және дау қатысушыларымен ықтимал байланыстар туралы ақпаратты алдын ала білуі керек. Кәсіби таныстықтың өзі мүдделер қақтығысын дәлелдемейді, бірақ маңызды мән-жайлар ашық көрсетілуге тиіс. Тәуелсіздік іс жүзінде ғана емес, тараптарға да айқын болуы қажет. Ықтимал үлестестік туралы мәлімет дау туындағаннан кейін емес, төрелік құрамы жасақталғанға дейін ашылуы маңызды. Кәсіби байланыстар әрдайым біржақтылықты білдірмейді, дегенмен тараптар негізді күмән туғызуы мүмкін мән-жайларды білуі тиіс.

— Қоғамда Шымкенттегі кәсіпкер әйел мен жалға алушылар арасындағы, ірі сомаларға қатысты төрелік шешімдері аталған дау талқыланып жатыр. Мұндай оқиғалар салаға нені көрсетеді?

— Іс материалдарын зерделемей түпкілікті баға беру дұрыс емес. Дегенмен, жарияланған мән-жайлар, ең алдымен, төреліктің тәуелсіздігі мен бейтараптығына қатысты елеулі сұрақтар туғызады. Төреліктің мүдделі тұлғалармен ықтимал үлестестігі туралы мәліметтерге, сондай-ақ тараптардың процестік құқықтарының сақталуына ерекше назар аудару қажет. Сонымен қатар, жекелеген резонансты жағдайлар бүкіл төрелік институтының беделіне нұқсан келтірмеуі тиіс. Керісінше, олар заңнаманы жетілдіру, төреліктің тәуелсіздігіне қойылатын талаптарды күшейту және мүдделер қақтығысының алдын алу қажеттігін көрсетеді. Төрелік жекелеген адамдардың мүддесін қорғайтын емес, дауларды әділ шешетін құрал болып қалуға тиіс.

— Егер Кәсіпкер төрешінің бейтараптығына күмәнданса немесе құқықтары бұзылды деп есептесе, не істей алады?

— Заң бірнеше қорғану тетігін қарастырады. Біріншіден, іс қаралып жатқан кезде тарап төрешіге дәлелді қарсылық білдіруге, жазбаша қарсылықтары мен өтінішхаттарын ұсынуға құқылы. Екіншіден, төрелік шешімнің күшін жоюға негіз болуы мүмкін барлық процестік бұзушылықтарды уақытылы тіркеу маңызды. Үшіншіден, шешім шыққаннан кейін заңда көзделген негіздер бойынша оның күшін жою туралы мемлекеттік сотқа өтініш беруге болады. Бұл ретте сот дауды мәні бойынша қайта қарамайды, тек шешімнің күшін жоюға заңды негіздердің бар-жоғын тексереді. Ең бастысы — процестік мерзімдерді сақтау. Сонымен қатар төрелік талқылау басталғанға дейін мүдделер қақтығысының алдын алуға айрықша көңіл бөлу керек.

— Төрелік туралы заңнамада бірінші кезекте қандай өзгерістер қажет?

— Мен үш бағытты атар едім: төрелік институттарының тәуелсіздігіне қосымша кепілдіктер, олардың қызметі туралы ақпаратты ашуға бірыңғай талаптар және төрешілердің мүдделер қақтығысын анықтаудың нақтырақ қағидалары. Мамандардың біліктілігін арттыру да өте маңызды. Бірақ, реттеу шамалас болуы тиіс: мемлекет заңның сақталуын қамтамасыз етеді, шешімдердің мазмұнына араласпайды. Қағидаларды жетілдіру нақты дауларды шешуге әкімшілік араласуға айналмауы керек. Мемлекеттік бақылау төрешілер шешімдерінің мазмұнына емес, заң мен процестік кепілдіктердің сақталуына бағытталуы тиіс.

— Бизнес көбіне қандай даулармен жүгінеді және кәсіпкерлердің қандай қателіктері жанжалға әкеледі?

— Көбінесе тауар жеткізу, жалға алу, жұмыстарды орындау және қызмет көрсету жөніндегі даулар: төлем жасамау, мерзімді бұзу, орындалу сапасы, тұрақсыздық айыбы мен залал мәселелері. Көп жағдайда мәселенің түп-тамыры шарттың өзінде жатады: төлем, қабылдау немесе жауапкершілік талаптарының екіұшты жазылуы. Сондықтан біз істерді қараумен ғана шектелмей, кәсіпкерлердің құқықтық сауатын арттыруға да мән береміз. Төрелік ескертпенің шарттағы жай ғана формалды жол емес екенін үнемі түсіндіреміз. Құзыретті органның, іс жүргізу тәртібінің және тараптар құқықтарының қаншалықты дәл белгіленгеніне мүддені жедел қорғау мүмкіндігі тәуелді болуы мүмкін.

— Бизнес үшін төрелік шешімді алу ғана емес, оның орындалуына қол жеткізу неліктен маңызды?

— Бұл мәселе әсіресе халықаралық саудада өткір сезіледі. 1958 жылғы Нью-Йорк конвенциясы қатысушы мемлекеттерде шетелдік төрелік шешімдерді тану мен орындаудың құқықтық негізін қалыптастырады. Кәсіпкер контрагент активтерінің қайда орналасқанын және шешімнің қалай орындалатынын алдын ала бағалауы керек. Сондықтан Бірінші экономикалық төрелік шетелдік мамандармен, оның ішінде Қытай және Орталық Азия елдеріндегі әріптестермен байланыстарды дамытып келеді. Шетелдік серіктестермен жұмыс істейтін компаниялар үшін шешімді орындау — өте практикалық мәселе: борышкердің активтері Қазақстаннан тыс жерде болуы мүмкін. Демек, төрелікті таңдағанда рәсімнің сапасын ғана емес, тиісті елде шешімнің танылу перспективасын да бағалау қажет.

— Қазақстан шетелдік инвестицияларды белсенді тартып келеді. Отандық төрелік институттары халықаралық бизнестің мүддесін қорғауға және шетелдік төрелік орталықтарымен бәсекелесуге қаншалықты дайын?

— Қазақстандық төреліктің халықаралық деңгейде дамуына елеулі әлеуеті бар. Шетелдік инвесторлар үшін төрешілердің тәуелсіздігі, рәсімдердің ашықтығы, кәсібилік және шешімдердің орындалу кепілдіктері маңызды. Қазақстанда қажетті халықаралық құқықтық негіз қалыптасқан. Бірінші экономикалық төрелік те халықаралық ынтымақтастықты жүйелі түрде дамытып келеді. Біздің тізілімде Қытай, Өзбекстан және Ресей төрешілері бар. Халықаралық кәсіби іс-шараларға қатысып, шетелдік серіктестермен байланыстарды кеңейтудеміз. Мақсатымыз — шетелдік төрелік орталықтарымен жай ғана бәсекелесу емес, халықаралық бизнестің қазақстандық төрелікке тұрақты сенімін қалыптастыру. Ол үшін жоғары кәсібилікті, тәуелсіздікті және төрелік шешімдердің сапасын қамтамасыз ету қажет.

— Сіз шарттағы қателік мәселенің шешілуін 29 айға созған мысалды айтқан едіңіз. Не болды?

— Сингапурлық жеткізуші мен қазақстандық сатып алушының шартында дауды қарайтын орган қате көрсетілген — Кёльн қаласының магистраттық соты. Тауар ақысы төленбегеннен кейін тараптар алдымен істі қай орган қарауға құзыретті екенін анықтауға мәжбүр болды. Осы процестік мәселені шешуге 29 ай кетті. Қорытынды қарапайым: шартқа қол қоймас бұрын таңдалған институттың бар екенін және құзыретін, төрешілерді тағайындау тәртібін, қолданылатын құқықты және шешімді орындау перспективасын тексеру қажет. Бұл іс Қазақстанның Жоғарғы Сотын қоса алғанда, бірнеше сот сатысынан өтті. Жеткізуші үшін кідіріс уақыт жоғалтумен ғана шектелмей, берешекті өндіріп алу мәселесінде ұзақ белгісіздікке әкелді. Сондықтан шартқа қол қоймас бұрын таңдалған органның шынымен барын және атауының дұрыс жазылғанын тексеру қажет.

— Бірінші экономикалық төрелікке он жыл толды. Қандай нәтижелерді басты жетістік деп санайсыз?

— Біз жұмысымызды 2016 жылы Қостанайда бастадық. Бүгінде төрт өңірде 11 қызметкеріміз бар, ал тізілімде Қазақстан, Өзбекстан, Ресей және Қытайдан 70 төреші тіркелген. Он жыл ішінде 1 695 іс қаралды, оның 22-сіне шетелдік компаниялар қатысты. Электрондық платформа мен Оқу орталығын құрдық, халықаралық байланыстарды дамытып келеміз. Бірақ басты жетістік — жинақталған тәжірибе және бизнестің төрелікке неғұрлым саналы көзқарасы. Кемінде 39 ашық кәсіби іс-шара өткізілді. Біз үшін бұл жай статистика емес: кәсіпкерлердің өз құқықтарын түсініп, төреліктің қалай жұмыс істейтінін алдын ала білгені әлдеқайда маңызды.

— Мерейтой жылы төрт қалада Ашық есік күндерін өткіздіңіздер. Кәсіпкерлермен диалог нені көрсетті?

— Сұраныстар әртүрлі. Астанада көбіне заңнама мен сот практикасы, Алматыда нақты істер талқыланды. Біз құрылған күннен бері жұмыс істеп келе жатқан Қостанайда кәсіби пікір алмасу ерекше белсенді өтті. Семейде негізгі қызығушылық төреліктің мүмкіндіктеріне қатысты болды. Бұл кездесулер кәсіпкерлерге өз құқықтарын қорғау тәсілдері туралы қолжетімді әрі түсінікті ақпарат қажет екенін растады. Біз үшін кездесулер рәсімді қарапайым түсіндіруден бастап құқық қолданудың күрделі мәселелерін талқылауға дейінгі түрлі сұраныстарды естуге мүмкіндік берді. Өңірлердегі жұмыс төрелікті таныту үшін ғана емес, бизнестің құқықтық сауаттылығын арттыру үшін де қажет.

— Қазақстандық төреліктің болашағын қалай елестетесіз?

— Болашақ - отандық кәсіпкерлер де, шетелдік серіктестер де сенім білдіретін институттардың еншесінде. Ол үшін тәуелсіз төрешілер, ашық қағидалар, кәсіби сараптама және шешімдерді іс жүзінде орындау мүмкіндігі қажет. Біз қазақстандық бизнестің трансшекаралық дауларда да өз мүдделерін тиімді қорғай алғанын қалаймыз. Алдағы он жыл төреліктің сапалы даму кезеңіне айналуы тиіс.