Йемендегі жаңа операция Таяу Шығыстағы соғыс өртіне айнала ма?

Йемендегі көп жылғы соғыс тағы бір қауіпті кезеңге кірді. 2026 жылғы қазанның басында халықаралық деңгейде мойындалған Йемен билігінің басшысы, Президенттік басшылық кеңесінің төрағасы Рашад әл-Алими хуситтер бақылауындағы аумақтарды қайтаруға бағытталған әскери операция басталғанын жариялады. Оның мәлімдемесінде қарулы күштерге мемлекеттің бүкіл аумағында билікті қалпына келтіру жөніндегі жоспарды орындау тапсырылғаны айтылды. Бұл жай ғана кезекті жергілікті қақтығыс емес. Йемен билігі бірнеше жылға созылған салыстырмалы бәсең кезеңнен кейін риторикасын келіссөз бен тежеуден аумақты әскери жолмен қайтаруға қарай бұрып отыр.

Бұл оқиғаның маңызын түсіну үшін Йемен картасына қарау жеткілікті. Хуситтер, өздерін «Ансар Аллах» деп атайтын қозғалыс, 2014 жылдан бері ел астанасы Сананы және халық тығыз орналасқан солтүстік-батыс аймақтарды бақылап келеді. Халықаралық деңгейде мойындалған үкіметтің негізгі тірегі елдің оңтүстігі мен шығысында болды. 2022 жылғы бітімнен кейін майдандағы ірі шайқастар азайғанымен, Йемен толық бейбіт келісімге жете алмады. Қару уақытша үнсіз қалғанымен, саяси түйін шешілмеді. Қазір сол шешілмеген түйін қайта майданға айналып отыр.

Қақтығыстың ең қауіпті тұсы – оның Йемен шекарасында тоқтап қалмауы мүмкін. Хуситтер қазір тек ішкі көтерілісші күш емес. Соңғы жылдары олар Қызыл теңіздегі кемелерге қауіп төндіріп, Сауд Арабиясының аумағына зымыран мен дрон ұшырып, өңірлік қауіпсіздіктің жеке факторына айналды. 6 қазанда Сауд Арабиясы Наджран мен Жизан әуежайларына хуситтердің зымыран және дрон шабуылдары жасалғанын, үш адамның жараланғанын хабарлады. Бұл Йемендегі соғыстың бір мезетте көрші елдің әуе кеңістігіне, азаматтық инфрақұрылымына және энергетикалық қауіпсіздігіне әсер ете алатынын көрсетті.

Сондықтан бүгінгі басты сұрақ Йемен үкіметі жеңе ме, хуситтер шегіне ме дегенмен ғана шектелмейді. Негізгі мәселе – бұл соғыс Сауд Арабиясын, Қызыл теңізді, мұнай нарығын және әлемдік сауданы қаншалықты шайқалтады. Егер қақтығыс тек Таиз, Сана немесе Қызыл теңіз жағалауындағы аудандармен шектелсе, ол Йеменнің ішкі трагедиясы болып қалар еді. Бірақ хуситтердің қолында дрон, зымыран және теңіз жолына қысым жасау мүмкіндігі бар кезде бұл соғыс бүкіл аймақтың есебіне айналады.

Бірінші үлкен қауіп – Сауд Арабиясының қайтадан тікелей соғысқа тартылуы. Эр-Рияд 2015 жылдан кейін Йемендегі хуситтерге қарсы коалицияны басқарды. Кейінгі жылдары Сауд Арабиясы соғысты соза беруден гөрі шекарадағы тыныштық пен дипломатиялық жолға көбірек мүдделі көрінді. Бірақ әуежайлар, мұнай нысандары немесе әскери объектілер жүйелі шабуылға ұшыраса, корольдіктің үнсіз қалуы қиын. Әсіресе шабуылдар Сауд Арабиясының оңтүстігімен шектелмей, мұнай инфрақұрылымына қарай ауысса, қақтығыс өңірлік сипат алады.

Екінші қауіп – Баб-эль-Мандеб бұғазы мен Қызыл теңіздегі теңіз жолы. Йемен осы жерде әлемдік экономика үшін өте маңызды елге айналады. Баб-эль-Мандеб Қызыл теңізді Аден шығанағымен жалғайды. Одан әрі Суэц каналы арқылы Азия мен Еуропаны байланыстыратын қысқа теңіз жолы өтеді. Қалыпты жағдайда Суэц бағыты әлемдік сауданың елеулі бөлігін, ал контейнер тасымалының үлкен үлесін өткізеді. Егер кемелер қауіптеніп Африканы айналып жүруге мәжбүр болса, жол ұзарады, сақтандыру қымбаттайды, жанармай шығыны көбейеді, жеткізу мерзімі созылады.

Мұның Қазақстанға да қатысы бар. Қазақстан теңізге тікелей шықпайды, бірақ әлемдік логистикадан бөлек өмір сүрмейді. Импорттық техника, киім-кешек, дәрі-дәрмек, қосалқы бөлшек, өндірістік жабдық, тіпті кейбір азық-түлік пен шикізат халықаралық жеткізу тізбегіне тәуелді. Қызыл теңіздегі қауіп тасымал құнын өсірсе, бұл ақырында бағаға қосылады. Йемендегі соғыс Астанадағы немесе Алматыдағы тұтынушыға алыс көрінуі мүмкін, бірақ теңіз жолының қымбаттауы дүкен сөресіндегі тауар бағасына дейін жетуі ықтимал.

Үшінші қауіп – Йеменнің өз ішіндегі гуманитарлық апаттың тереңдеуі. Бұл ел он жылдан астам уақыт бойы әлемдегі ең ауыр гуманитарлық дағдарыстардың бірі болып отыр. БҰҰ дерегіне қарағанда, 2026 жылы 21 миллионнан астам адам гуманитарлық көмекке мұқтаж, 18,3 миллион адам азық-түлік тапшылығымен бетпе-бет келген. Бес жасқа дейінгі 2,2 миллион бала өткір тамақтану тапшылығына ұшыраған. Елдегі медициналық мекемелердің тек шамамен 59 пайызы ғана толық жұмыс істейді. Мұндай жағдайда жаңа ірі операция халықтың онсыз да ауыр жағдайын одан әрі ушықтырады.

Йеменнің әлсіз тұсы – азық-түлік пен тауар импортына тәуелділігі. Ел азық-түлігінің басым бөлігін сырттан алады. Порт жабылса, жол қиылса, кеден мен қойма жұмыс істемесе немесе ұлттық валюта құлдыраса, майданнан алыста отырған отбасының өзі нан мен дәріге қол жеткізе алмай қалуы мүмкін. Соғыс экономикасы тек сарбаз бен қару туралы емес. Ол базар бағасы, ауруханадағы дәрі, баланың тамағы және босқынға айналған отбасының күнделікті өмірі туралы.

Төртінші қауіп – хуситтерге қарсы күштердің өз ішінде біртұтас саяси бағдардың болмауы. Халықаралық мойындалған үкіметтің қарсы жағында хуситтер тұр, бірақ үкімет жағында да әртүрлі мүдде бар. Оңтүстік Йеменнің болашағы, жергілікті күштердің амбициясы, Сауд Арабиясы мен Біріккен Араб Әмірліктеріне жақын топтардың айырмашылығы секілді мәселелер толық шешілген жоқ. Әл-Алими операция туралы мәлімдемесінде оңтүстік мәселесін саяси диалог арқылы шешуге уәде беруі де осы түйіннің бар екенін көрсетеді. Демек хуситтер әлсіреген күннің өзінде, Йемен автоматты түрде бір орталыққа бағынған тұрақты мемлекетке айналып кетпейді.

Әскери тұрғыдан да жылдам жеңіс күту қиын. Хуситтер Сананы он жылдан астам уақыт бақылап отыр. Олар таулы солтүстікте орныққан, жергілікті басқару жүйесін құрған, зымыран мен дрон мүмкіндігін сақтап қалды. 2015 жылдан бергі соғыс үлкен авиациялық науқан мен сыртқы қолдаудың өзі Йеменде тез шешім бермейтінін көрсетті. Сондықтан қазіргі операция белгілі бір жағалау аудандарын, жол тораптарын немесе стратегиялық нүктелерді қайтара алуы мүмкін. Бірақ бүкіл Йеменді қысқа мерзімде бір орталықтың бақылауына беру әлдеқайда күрделі.

Ең ықтимал сценарий – майдандағы қысым күшейіп, содан кейін келіссөзге қайта оралу. Бірақ оған дейін соғыс көп шығын әкелуі мүмкін. Сауд Арабиясының шекарасы жиі нысанаға айналса, Эр-Рияд әскери жауабын күшейтеді. Қызыл теңіздегі қауіп артса, халықаралық кеме қатынасы қайта бағыт өзгертеді. Таиз сияқты ірі қалалардағы жолдар жабылса, бейбіт тұрғындар қашуға мәжбүр болады. БҰҰ арнайы өкілі Таиз маңындағы соңғы эскалация бейбіт халыққа ауыр қауіп төндіріп тұрғанын ескертті. Бұл ескерту қақтығыстың адам өміріне тікелей әсерін көрсетеді.

Йемендегі жағдайдың тағы бір күрделі қыры – оның Таяу Шығыстағы басқа дағдарыстармен қабаттасуы. Аймақта Иран мен оның одақтастары, Сауд Арабиясы мен Парсы шығанағы елдері, АҚШ, Израиль және басқа ойыншылардың мүдделері тоғысады. Хуситтерді Иран қолдайды деп жиі айтылады, ал Йемен үкіметін Сауд Арабиясы қолдайды. Мұндай жағдайда ішкі соғыс әрдайым сыртқы күштердің ықпал алаңына айналу қаупін сақтайды. Тіпті тараптар толыққанды өңірлік соғысты қаламаса да, бір дрон, бір зымыран немесе бір қате есеп үлкен жауап соққысына себеп болуы мүмкін.

Дегенмен «Таяу Шығыста міндетті түрде жаңа үлкен соғыс басталады» деп кесіп айту да дұрыс емес. Барлық тарап оның бағасын түсінеді. Сауд Арабиясы ұзақ соғыстың экономикалық және саяси құнын біледі. Әлемдік нарық Қызыл теңіздегі толық дағдарыстан қорқады. БҰҰ мен арағайын елдер келіссөз арнасын сақтауға тырысады. Бірақ дәл осы себептер соғыстың қауіпті екенін жоққа шығармайды. Қақтығыс қаншалық ұзақ әрі бақылаусыз жүрсе, кездейсоқ оқиғаның үлкен дағдарысқа айналу қаупі де соншалық артады.

Қорытындылай келе, Йемендегі жаңа операцияны тек бір елдің ішкі соғысы деп қарау жеткіліксіз. Қазір үш майдан қатар ашылып отыр. Біріншісі – Йемен жеріндегі әскери майдан. Екіншісі – Сауд Арабиясы мен көрші елдерге тарауы мүмкін өңірлік майдан. Үшіншісі – Қызыл теңіз арқылы әлемдік саудаға әсер ететін экономикалық майдан. Сондықтан бұл операцияның нәтижесі Санада немесе Таизде ғана шешілмейді. Ол Эр-Риядтың реакциясына, Баб-эль-Мандебтің қауіпсіздігіне, халықаралық кеме қатынасына және Йемен халқының гуманитарлық жағдайына тікелей байланысты болады. Ең үлкен қауіп те осында. Жергілікті болып көрінетін соғыс мұнай бағасы, тасымал құны және импорт инфляциясы арқылы мыңдаған шақырым алыстағы елдерге дейін әсер етуі мүмкін.