Неке саны неге азайды және жастарды қандай факторлар тоқтатып отыр

Қазақстанда үйлену мәселесі көп жағдайда жеке шешім сияқты көрінеді, бірақ шын мәнінде ол бүкіл қоғамдағы жағдайдың көрсеткіші болып отыр, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.

Неке тек екі адамның таңдауы ғана емес, ол елдегі экономикалық ахуалдың, халықтың тұрмыс деңгейінің және болашаққа деген сенімінің айнасы. Егер жастар өз өміріне сенімді болса, тұрақты табысы болса, баспанасы болса, олар отбасын құруға дайын болады. Ал керісінше жағдайда бұл шешім кейінге шегеріледі. Соңғы жылдардағы ресми деректер дәл осы үрдісті анық көрсетіп отыр

Сандарға қарасақ, 2024 жылы Қазақстанда 123,6 мың неке тіркелген болса, 2025 жылы бұл көрсеткіш 115,9 мыңға дейін төмендеген. Яғни бір жылдың ішінде шамамен 7,7 мың неке азайған. Бұл шамамен алты пайыздық төмендеу деген сөз. Ең маңыздысы халық саны өсіп жатқанымен, некеге тұру көрсеткіші керісінше азайып отыр. Мың адамға шаққандағы неке коэффициенті де төмендеген. Бұл қоғамда отбасы құруға деген көзқарастың өзгеріп жатқанын білдіреді

Аймақтар арасындағы айырмашылықтар да қызықты көрініс береді. Мысалы, ірі қалаларда неке жиілігі жоғарырақ. Астана, Қарағанды және Шығыс Қазақстан облыстары алдыңғы қатарда тұр. Ал Қызылорда облысында көрсеткіш ең төмен деңгейде. Бұл нені білдіреді. Біріншіден, жастардың үлкен қалаларға шоғырлануы жоғары. Екіншіден, қалада танысу, жұмыс табу, білім алу мүмкіндіктері көбірек. Яғни неке тек жеке мәселе емес, ол әлеуметтік ортаға да тікелей байланысты

Жастардың неге асықпайтынын түсіну үшін олардың өмір сүру моделіне қарау керек. Қазіргі таңда бірінші некеге тұру жасы айтарлықтай өскен. Ер адамдар шамамен 28 жасқа, әйелдер 25 жасқа келгенде ғана үйленіп жатыр. Бұл бұрынғыдай ерте жаста үйлену дәстүрі әлсірегенін көрсетеді. Бұған бірнеше себеп бар. Біріншіден, білім алу уақыты ұзарып кетті. Екіншіден, жастар алдымен мансап құруға тырысады. Үшіншіден, қаржылық тұрақтылыққа жетпей тұрып отбасы құру тәуекелді деп саналады

Неке құрылымының өзі де өзгеріп жатыр. Бұрын көбіне алғашқы неке басым болса, қазір қайта некелердің үлесі өсіп келеді. Яғни әр төртінші неке бұрын ажырасқан адамдар арасында тіркеледі. Бұл қоғамдағы тұрақсыздықтың бір белгісі. Сонымен қатар некелердің басым бөлігі қалада тіркеледі. Бұл урбанизацияның әсері. Ауылдан қалаға көшкен жастар өмірін сол жерде жалғастырып, отбасын да қалада құруда

Ең алаңдататын көрсеткіштердің бірі ажырасу санының өсуі. 2024 жылы 40,5 мың ажырасу болса, 2025 жылы бұл сан 45,7 мыңға жеткен. Яғни өсім бар. Ең қызығы ажырасулардың басым бөлігі неке құрғаннан кейін алғашқы жылдары орын алады. Бірнеше жыл ғана бірге тұрған отбасылардың көп бөлігі ажырасып кетеді. Бұл жастардың отбасына деген көзқарасы өзгергенін көрсетеді. Олар некені өмір бойғы жауапкершілік ретінде емес, белгілі бір тәжірибе ретінде қабылдай бастады деген болжам жасауға болады

Экономикалық жағдай бұл жерде негізгі рөл атқарады. 2025 жылы инфляция деңгейі 12 пайыздан асып кеткен. Азық түлік, қызметтер, тұрмыстық заттардың бәрі қымбаттаған. Мұндай жағдайда той жасау, баспана алу, бала тәрбиелеу сияқты маңызды қадамдар қиынға соғады. Жастар үшін отбасы құру тек сезім емес, ол үлкен қаржылық жауапкершілік. Сондықтан олар бұл шешімді кейінге қалдырады

Тағы бір маңызды мәселе табыстың нақты деңгейі. Қағаз жүзінде жалақы өсіп жатқандай көрінеді, бірақ инфляцияны есептегенде нақты табыс төмендеуі мүмкін. Орташа жалақы мен медиандық жалақы арасындағы айырмашылық та үлкен. Бұл қоғамдағы табыс теңсіздігін көрсетеді. Яғни көпшілік үшін қолжетімді табыс ресми орташа көрсеткіштен төмен. Мұндай жағдайда жастардың өз болашағына сенімді болуы қиын

Баспана мәселесі де шешуші факторлардың бірі. Соңғы жылдары тұрғын үй бағасы тұрақты түрде өсіп келеді. Жаңа үйлер де, екінші нарықтағы пәтерлер де қымбаттаған. Тіпті жалға алу бағасы да ай сайын өсіп отыр. Осындай жағдайда жастар алдымен ақша жинап, ипотекаға алғашқы жарна дайындауға тырысады. Бұл бірнеше жылға созылатын процесс. Соның салдарынан неке кейінге шегеріледі

Еңбек нарығына қарасақ, сырттай жағдай жаман емес сияқты. Жастар арасындағы жұмыссыздық төмен көрсетілген. Бірақ басқа мәселе бар. Жастардың бір бөлігі оқымайды, жұмыс істемейді және кәсіби дамумен айналыспайды. Бұл топтың үлесі аз емес. Мұндай тұрақсыз жағдай адамның өмірлік жоспарларын кейінге қалдыруына әсер етеді. Отбасы құру үшін ең алдымен тұрақтылық қажет

Тағы бір маңызды, бірақ статистикада көрінбейтін фактор бар. Ол тіркелмеген бірге тұрудың көбеюі. Қазір көптеген жастар ресми түрде некеге тұрмай-ақ бірге өмір сүруді таңдайды. Мұндай қатынастар ресми есепке кірмейді. Сондықтан неке саны азайып жатыр дегенде, оның бір бөлігі шын мәнінде статистикалық ерекшелік болуы мүмкін. Яғни жастар бірге тұрып жатыр, бірақ оны заңдастырмайды

Жалпы алғанда, Қазақстандағы қазіргі жағдай жастардың отбасын құруға деген көзқарасының өзгергенін көрсетеді. Бұрынғыдай ерте үйлену қалыпты жағдай емес. Қазіргі жастар алдымен өз өмірін тұрақтандыруды қалайды. Бұл жерде үш негізгі фактор анық көрінеді. Біріншісі өмір сүру құнының қымбаттауы. Екіншісі баспананың қолжетімсіздігі. Үшіншісі тұрақтылыққа деген сұраныс.

Бұл өзгерістерді тек теріс құбылыс ретінде қарауға болмайды. Керісінше, жастар отбасыға саналы түрде қарап жатыр. Олар тек той өткізу үшін емес, ұзақ мерзімді жауапкершілікке дайын болған кезде ғана үйленуді жөн көреді. Яғни мәселе махаббаттың жоқтығында емес, керісінше өмірге деген жауапкершіліктің артуында.