Кәсіпкерлік тексерулеріне мораторий қайта орала ма және ол бизнесті шынымен күшейте ме?

Осындай кәсіпкер үшін мемлекеттік тексерудің өзі ғана емес, оған дайындалуға кеткен уақыт та шығын. Құжат жинау, жұмысты тоқтата тұру, инспектормен түсінісу күнделікті саудаға әсер етеді. Сондықтан Қазақстанда шағын бизнесті тексеруге тағы мораторий енгізу ұсынысы кәсіпкерлерді елең еткізді. Алайда бақылауды азайту экономиканы өсіре ме, әлде тұтынушыны қауіпке ұрындыра ма деген сауал ашық тұр, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев 28 қазандағы Жолдауында 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап микро және шағын кәсіпкерлікке үш жылдық мораторий енгізудің орындылығын талқылауды ұсынды. 29 қазанда Үкімет бұл мәселенің Құрылтай депутаттарымен бірлесіп пысықталып жатқанын хабарлады. Маңызды айырмашылық бар. Бұл әзірге күшіне енген заң да, бекітілген жеңілдік те емес. Оның нақты шеңбері, қандай тексерулерге жүретіні және қандай салалар шет қалатыны алдағы шешімдерде айқындалуы керек.

Ұсыныстың салмағы бизнес ауқымынан көрінеді. Ұлттық экономика министрлігінің дерегінше, шағын және орта кәсіпкерліктің жалпы ішкі өнімдегі үлесі 2020 жылғы 32,9 пайыздан 2025 жылы 40,9 пайызға жеткен. Ал Ұлттық статистика бюросы 2026 жылғы 1 қыркүйекте 1 миллион 984 мыңнан астам шағын және орта кәсіпкерлік субъектісі жұмыс істеп тұрғанын көрсетті. Бұл нарықта миллиондаған адам еңбек етеді. Дегенмен мораторий шағын және микро кәсіпорындарға қатысты ұсынылып отыр. Орта бизнестің бәрі осы қорғауға автоматты түрде кірмейді.

Көрсеткіштің өзгерісін де асығыс түсіндіруге болмайды. 2026 жылғы қыркүйекте жұмыс істеп тұрған шағын және орта кәсіпкерлік субъектілерінің саны былтырғы сәйкес мерзімнен аз болды. Алайда статистика органы мұның бір себебін өзін-өзі жұмыспен қамтығандарға арналған жаңа салық режиміне көшумен байланыстырады. Яғни есептен шыққан субъектілердің бәрі кәсібін жапты деу қате. Болашақ мораторийдің нәтижесін бағалағанда осы әкімшілік өзгерісті де ескеру қажет. Әйтпесе тіркеу тәртібіндегі ауысуды экономикалық құлдырау немесе керісінше мемлекеттік қолдаудың табысы деп қабылдау қаупі бар.

Алдыңғы мораторийді еске түсірейік. Президенттің 2019 жылғы жарлығымен 2020 жылдың басынан микро және шағын бизнеске бірқатар тексеру тоқтатылды. Кейін бұл тәртіп 2023 жылдың соңына дейін ұзартылып, 2024 жылғы 1 қаңтарда аяқталды. Бас прокуратураның мәліметіне сәйкес, 2019 жылы кәсіпкерлерге қатысты 128 мың тексеру жүргізілсе, 2020 жылы олардың саны 27 мыңнан сәл асқан. Бес есеге жуық қысқару елеулі нәтиже. Бірақ дәл сол кезеңде пандемия шектеулері болғандықтан, өзгерістің барлығын жалғыз мораторийдің арқасы деп есептеу дұрыс емес.

Тексерулер кейін қайта көбейді, бірақ сандарға мұқият қарау қажет. Мемлекеттік органдардың 2025 жылғы ұлттық баяндамасында 2024 жылы 100 904, 2025 жылы 92 275 тексеру тіркелгені жазылған. Демек бір жылда олардың жалпы саны 8,6 пайызға азайған. Ал кәсіпкерлер құқығын қорғау жөніндегі уәкіл қолданған тарлау есепте 2024 жылы 53 320 тексеру актісі тіркелген. Екі көрсеткіштің қамту аясы әртүрлі, сондықтан оларды бір қатарға қойып, «тексеру екі есе өсті» деу жаңылыстырады.

Президент 2026 жылдың алғашқы жартысында жеке кәсіпкерлер тарапынан заң бұзушылықтар 34 пайыз қысқарғанын, ал айыппұл сомасы шамамен 11 пайыз ұлғайғанын атап өтті. Сонымен қатар жоспардан тыс тексерулер ондаған есе көбейгенін айтты. Бірақ айыппұлдың жалпы сомасы өскені әрбір кәсіпкерге салынатын жаза қатайды деген дәлел емес. Бірнеше ірі айыппұл жиынтық көрсеткішті өзгертуі мүмкін. Сол сияқты тіркелген құқық бұзушылықтың азаюы бақылау жақсарды дегенді автоматты түрде білдірмейді. Деректі талдағанда тексеру түрі мен заң бұзушылықтың сипаты бөлек қаралуы керек.

Мораторийдің кәсіпкерге алғашқы пайдасы – болжамдылық. Кәсіп иесі алдағы бірнеше жылда қандай негізбен тексерілетінін анық білсе, уақытын өндіріс пен клиентке жұмсай алады. Әсіресе отбасы мүшелері бірге жұмыс істейтін шағын кәсіпорында бір қызметкердің құжатқа алаңдауы бүкіл істің қарқынын бәсеңдетеді. Бұл міндетті түрде жаңа жұмыс орны ашылады деген сөз емес. Бірақ артық әкімшілік жұмыс азайса, кәсіпкердің өнім сапасын арттыруға, жарнамаға немесе жабдық жаңартуға мүмкіндігі көбірек қалуы ықтимал.

Мұны шартты мысалмен түсіндіруге болады. Дүкен екі қызметкерін екі күн бойы құжат жинауға жұмсады делік. Сегіз сағаттық жұмыс күнімен есептегенде, бұл 32 адам-сағат. Бір реткі тексеруде аса көп көрінбейтін уақыт жыл бойы бірнеше рет қайталанса, шағын бизнес үшін едәуір шығынға айналады. Әрине, барлық тексеру дәл осынша уақыт алады деген ресми дерек жоқ. Мұндағы мақсат кәсіпкердің қағазға жұмсаған уақыты да экономикалық ресурс екенін көрсету.

Бірақ мораторий ешбір міндетті жоймайды. Кәсіпкер бұрынғыдай салық төлеуге, қызметкермен еңбек шартын жасауға, өрт қауіпсіздігін сақтауға, тұтынушыға сапалы тауар ұсынуға және санитариялық талаптарды орындауға тиіс. Тексерудің белгілі бір түрі уақытша тоқтауы заң бұзуға рұқсат дегенді білдірмейді. Бұрынғы мораторийде де адам өмірі мен денсаулығына қатер төндіретін жағдайлар, өрт, улану, жалақыны төлемеу тәрізді шағымдар бойынша заңды әрекет ету мүмкіндігі сақталған. Жаңа тәртіпте қандай ерекшелік болатыны бекітілген құжаттан кейін ғана белгілі болады.

Бұл әсіресе балабақша, қоғамдық тамақтану, дәріхана және жолаушы тасымалы сияқты салаларда маңызды. Мысалы, дәмхананың асүйінде санитариялық талап бұзылып, адамдар уланса, мемлекеттің әрекет ету құқығы тоқтамауы керек. Балабақшадағы өрт шығу жолы жабық болса, кәсіп иесінің шағын мәртебесі балалар қауіпсіздігінен жоғары қойылмауы тиіс. Сондықтан тиімді шешім барлық мекемені бірдей тексеру емес, қауіп деңгейіне қарай әртүрлі бақылау қолдану болуы мүмкін. Қатері төмен кәсіпорынға қағазбастылықты азайтып, қауіпті объектіге шұғыл бару мүмкіндігін сақтау қажет.

Мұндай тәсіл мемлекеттік органдардың өзіне де тиімді болар еді. Инспекторлар уақытын елеусіз рәсімдік қателерге емес, адамға немесе табиғатқа зиян келтіруі мүмкін бұзушылықтарға жұмсайды. Ең бастысы, тәуекел деңгейін айқындау ашық болуы керек. Әйтпесе «жоғары қауіп» деген жалпылама белгі арқылы кез келген шағын кәсіпорынды қайта-қайта тексеруге жол ашылады. Кәсіпкер нақты не себепті бақылауға алынғанын біліп, сол шешімге шағымдана алуы тиіс.

Тексеруді азайту қажет екенін заңсыз тексерулер статистикасы да көрсетеді. Мемлекеттік қызмет істері агенттігінің 2025 жылғы ұлттық баяндамасында тексеруді тіркеу сатысында 658 жағдайда рұқсат берілмегені, қосымша 2 585 заңсыз тексеру анықталғаны жазылған. Соның 1 571-і бизнеске қатысты. Бұл әр инспектор заң бұзады деген сөз емес. Бірақ бақылаушының өзін де бақылау қажеттігін дәлелдейді. Қағаздағы мораторийден бөлек, кәсіпкердің заңсыз шешімге шағымдану мүмкіндігі маңызды.

Қазақстанда мұндай құралдың негізі бар. Бас прокуратура «Тексеру субъектілері мен объектілерінің бірыңғай тізілімі» арқылы тексерулердің заңдылығын есепке алады. Qamqor қызметі кәсіпкерге тексеру туралы мәліметті көруге, тіркелуін салыстыруға және шағым жолдауға мүмкіндік береді. Жаңа мораторий осы жүйемен бірге қолданылса, мемлекеттік органның қашан, не үшін келгенін тексеру жеңілдер еді. Бірақ цифрландыру жай ғана құжатты экранға ауыстырумен шектелмеуі тиіс. Бір деректі мемлекеттік органдардың қайта-қайта сұратуын азайту әлдеқайда пайдалы.

Салықтық бақылаудың айырмашылығы да түсінікті болуы керек. Мораторий салықты төлемеуге немесе көлеңкелі табысты жасыруға берілген мүмкіндік емес. Камералдық бақылау, электрондық шот-фактура, банк операциясы мен есептілік сияқты құралдардың өз құқықтық тәртібі бар. Егер жаңа құжат олардың кейбіріне қатысты шектеу енгізбесе, бұрынғыша қолданыла беруі мүмкін. Сондықтан кәсіпкерге қандай тексеру тоқтайтынын, қандай хабарламаға жауап беру міндеті сақталатынын алдын ала анық түсіндіру керек. Әйтпесе жеңілдік туралы хабардың өзі жалған қауіпсіздік сезімін тудырады.

Мораторийдің инвестицияға ықпалы да бірден байқалмайды. Кәсіпорын жаңа құрал сатып алу үшін тапсырыс көлеміне, несие пайызына, салыққа, жалдау ақысына және нарықтағы бәсекеге қарайды. Инспектор сирек келгенімен, электр энергиясы қымбаттап, несие қолжетімсіз болса, кәсіпкер жаңа цех ашуға асықпауы мүмкін. Үкіметтің орта бизнесті дамыту жоспарына ұзақ мерзімді қаржыландыру мен технологиялық жаңғыртуды енгізуі сондықтан маңызды. Тексеруді азайту осы шаралармен қатар жүрсе ғана оның әсерін кәсіпкер көбірек сезінеді.

Тағы бір ықтимал қауіп бар. Кәсіпорын тексеруден босатылатын шағын мәртебені сақтау үшін әдейі бөлшектенуге тырысуы мүмкін. Бір иесінің бірнеше фирмаға бөлінуі адал бәсекені бұрмалайды және орта бизнеске өсуге ынтаны азайтады. Сондықтан жаңа талапта кәсіпорындардың өзара байланысын, нақты қызмет ауқымын және заңды түрде өсу мүмкіндігін ескеру қажет. Мақсат шағын болып қала беру емес, шағын кәсіпорынның уақыт өте ірі, өнімді компанияға айналуына мүмкіндік жасау болуы тиіс.

Шынайы нәтижені қалай өлшеуге болады? Үкімет мораторий басталғанға дейін және кейін тексеруге жұмсалған уақытты, кәсіпкерлер шағымын, заңсыз тексерулер үлесін, жаңа жұмыс орындарын және кәсіпорындардың өміршеңдігін салыстыра алады. Бұған қоса тамақтан улану, өрт, еңбек жарақаты сияқты қауіпсіздік көрсеткіштері қатар жариялануы керек. Егер тексеру азайып, бизнес кеңейіп, қауіпсіздік нашарламаса, жеңілдіктің пайдасы айқындала түседі. Ал тексеру қысқарғанымен, қауіпті жағдайлар көбейсе, бақылау тәсілін қайта қарау қажет болады.

Бүгінгі басты міндет мораторийді жаппай кешірім ретінде емес, мемлекеттік бақылауды қайта құрудың уақытша құралы ретінде қарастыру. Үш жылда кәсіпкердің жұмысына орынсыз араласуды азайтып, қауіпті анықтау жүйесін жетілдіруге, инспекторлардың жауапкершілігін күшейтуге болады. Бірақ нәтижені тек тексерулер санының азаюымен өлшеу жеткіліксіз. Кәсіпорынның өнімділігі, халықтың қауіпсіздігі және ереженің түсініктілігі бірге жақсарса ғана мұндай үзілістің мәні болады.

Қорыта айтқанда, 2027 жылдан бастап мораторий енгізу жөніндегі ұсыныс шағын бизнеске маңызды мүмкіндік аша алады, бірақ оның өзі экономикалық өсімге кепіл емес. Бүгін кәсіпкерді мазалайтын мәселе тек инспектордың келуі емес, тұрақсыз талап, қымбат несие, әлсіз сұраныс және артық есептілік. Ал мемлекет үшін басты жауапкершілік – сол кедергілерді азайта отырып, азаматтардың өмірі мен денсаулығын қорғау. Сондықтан шешуші сұрақ «тексеру тоқтай ма?» дегенде ғана емес. Тексерусіз де заңды сақтауға ынталандыратын, ал қауіп туған жерде жедел әрекет ететін әділ жүйе құрыла ма деген мәселе маңыздырақ.