Франция мен Италиядағы тәртіпсіздіктер Еуроодақтың ыдырауына әкеле ме?

Франция көшелеріндегі өртенген көліктер, тоналған дүкендер мен полицияға қарсы шыққан жастар. Италияның қаржы орталығы саналатын Миландағы қақтығыстар, қауіпсіздік үшін жабылған сауда орындары мен көшеге шығарылмақ болған әскерилер. 2026 жылғы қазанның ортасында Еуропадан тараған көріністер құрлықты үлкен дағдарыс жайлағандай әсер қалдырды. Әлеуметтік желілерде тіпті «Еуроодақ ыдыраудың алдында тұр» деген пікірлер айтыла бастады. Бірақ көшедегі тәртіпсіздік пен мемлекетаралық одақтың тарауы екі бөлек құбылыс. Қазіргі жағдайды түсіну үшін еуропалықтардың неге наразы екенін және бұл наразылықтың саяси салмағын қарастыру қажет, деп жазады Sn.kz ақпарат порталы.

Францияда 17 қазанда өткен шерулер соңғы жылдардағы ең ауқымды наразылықтардың біріне айналды. Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, ел бойынша 110 шеру ұйымдастырылып, шамамен 550 мың адам көшеге шыққан. Кәсіподақтар мен ұйымдастырушылар қатысушылар санын 800 мың деп бағалады. Адамдар қымбатшылыққа, жалақы мен зейнетақының жеткіліксіздігіне, мектептердегі мұғалім тапшылығына және мемлекеттік қызмет сапасына наразылық білдірді. Бастапқыда бейбіт өткен акциялар бірнеше қалада полициямен қақтығысқа, өрт қою мен тонауға ұласты.

20 қазанға қарай Францияда шамамен 2 500 адам ұсталғаны, 800-ден астамының ісі прокуратураға жолданғаны хабарланды. 149 адамның бас бостандығынан айырылғаны немесе қамауға алынғаны туралы мәлімет жарияланды. Париж бен Лионның кей аудандарында түнгі коменданттық шектеулер енгізілді. Билік қауіпсіздікті күшейтті, ал парламент тәртіпсіздіктердің себептері мен полиция әрекетін тексеруді жоспарлады. Бұл оқиғалар Франциядағы наразылықтың жай ғана бір күндік шеру емес, билікке де, қоғамға да салмақ түсірген дағдарыс екенін көрсетті.

Алайда жарты миллионнан астам шерушінің бәрін бүлікші деп көрсету дұрыс емес. Көпшілік жалақы, білім және әлеуметтік қызмет мәселесін бейбіт жолмен көтерді. Ал дүкен тонау, көлік өртеу, мемлекеттік ғимараттарды бүлдіру сияқты әрекеттерге жекелеген топтар қатысты. Франция үкіметі зорлықтың күшеюіне әсіресолшыл радикалдар мен қылмыстық топтарды кінәлады. Оппозиция өкілдері полицияның әрекетін де сынап, күш қолданудың шамадан тыс болған-болмағанын тексеруді талап етті. Осы айырмашылықты ескермесек, әлеуметтік наразылықтың шынайы себебі тасада қалады.

Италияда жағдайдың ауқымы кішірек болғанымен, саяси әсері айтарлықтай. 18 қазанда Милан орталығындағы қақтығыстардан кейін полиция 271 адамды бөлімшеге жеткізді. Олардың 220-сы кәмелетке толмағандар. 32 адам қамауға алынып, соның 23-і жасөспірім екені анықталды. Тағы 28 адамға қатысты материал сот органдарына жолданды. Қақтығыстар кезінде 14 құқық қорғау қызметкері жарақат алған. Миландағы бірқатар дүкен сақтық үшін жұмысын тоқтатты.

Италияның премьер-министрі Джорджа Мелони тәртіпсіздіктерді айыптап, қауіпсіздік шараларын күшейтуді тапсырды. Үкімет Миланға қосымша 500 әскери қызметкер жіберу жоспарын жариялады. Бұл шешім қоғамда екі түрлі пікір туғызды. Бір тарап қоғамдық тәртіпті қалпына келтіруді талап етсе, екінші тарап жастар арасындағы жұмыссыздық, қымбатшылық және әлеуметтік мүмкіндіктердің шектеулі болуы сияқты себептерді шешпей, қатаң бақылаудың өзі жеткіліксіз екенін айтады. Мұндай пікірталас Италияға ғана тән емес.

Франция мен Италиядағы наразылықты бір орталықтан ұйымдастырылған жалпыеуропалық көтеріліс деп сипаттауға негіз жоқ. Оқиғалардың уақыты, себептері мен қатысушылары арасында ұқсастық болғанымен, олардың бірлескен саяси басқару жүйесі анықталған жоқ. Ортақ нәрсе басқа. Еуропаның бірқатар елінде азаматтардың күнделікті шығыны көбейіп, мемлекеттік қызметке қанағаттанбауы күшейген. Әсіресе тұрғын үй, энергия, білім және тұрақты жұмыс мәселесі жастар үшін өткір тұр.

Франциядағы наразылықтың экономикалық негізі терең. Еурокомиссияның 2026 жылғы мамыр болжамына сәйкес, ел экономикасы биыл небәрі 0,8 пайыз өседі. Жұмыссыздық деңгейі 8,3 пайызға жетуі мүмкін. Бюджет тапшылығы жалпы ішкі өнімнің 5,1 пайызы, ал мемлекеттік қарыз 118,1 пайызы көлемінде болжанған. Егер экономикалық саясат өзгермесе, 2027 жылы қарыздың ЖІӨ-ге қатынасы 120,2 пайызға жетуі ықтимал. Бұл мемлекет қаржысының едәуір бөлігі бұрынғы қарыз міндеттемелеріне жұмсалатынын көрсетеді.

Қарапайым тілмен айтқанда, француз үкіметі қиын таңдау алдында тұр. Халық мектепке, ауруханаға, әлеуметтік көмекке көбірек ақша бөлуді талап етеді. Ал бюджетте онсыз да тапшылық бар. Шығынды арттыру қарызды көбейтеді, үнемдеу наразылықты күшейтеді. Салықты көтеру де оңай шешім емес, өйткені кәсіпкерлер мен тұрғындардың наразылығын ұлғайтуы мүмкін. Осылайша әлеуметтік талап пен мемлекеттік қаржы мүмкіндігінің арасындағы алшақтық кеңейіп келеді.

Франция мұндай дағдарысты алғаш рет бастан өткеріп отырған жоқ. 2018 жылы жанармай бағасы мен әлеуметтік әділетсіздікке қарсы «сары жилеттер» қозғалысы елді дүр сілкіндірді. 2023 жылы полиция әрекетінен жасөспірімнің қаза табуы жаппай тәртіпсіздікке ұласты. Қазіргі толқынның ерекшелігі жастардың білім беру жүйесіне қатысты шағымдарының жалпы қымбатшылық мәселесімен қосылуында. Бұл билік үшін тек қауіпсіздікті қамтамасыз ету емес, қоғамдық сенімді қалпына келтіру міндетін де алға шығарады.

Италия экономикасының жағдайы өзгеше. Еурокомиссия 2026 жылы елдің ЖІӨ-сі 0,5 пайызға, 2027 жылы 0,6 пайызға ғана өседі деп болжайды. Жұмыссыздық 5,7 пайыз шамасында болуы мүмкін. Бюджет тапшылығы ЖІӨ-нің 2,9 пайызы деңгейінде күтіледі. Бірақ мемлекеттік қарыз өте жоғары. Оның экономикаға қатынасы 2026 жылы 138,5 пайызға, келесі жылы 139,2 пайызға жетуі ықтимал. Бұл Италияның ұзақ мерзімді қаржылық мүмкіндігін шектейді.

Италиядағы мәселенің түйіні қарыздың көлемі мен экономикалық өсімнің баяулығында. Экономика жылына жарты пайызға ғана өссе, халық табысын айтарлықтай арттыру қиын. Мемлекет қарызға қызмет көрсетуге көп қаражат жұмсайды. Жастар тұрақты жұмыс пен қолжетімді баспанаға мұқтаж. Осындай жағдайда әлеуметтік наразылықтың күшеюі таңғаларлық емес. Алайда экономикалық қысымның бәрін Еуроодақтың шешімінен көру де жаңсақтық. Еңбек нарығы, білім беру, ұлттық бюджет және қоғамдық тәртіп мәселелеріне ұлттық үкіметтердің тікелей жауапкершілігі бар.

Бұл дағдарыстар неге Еуроодақ үшін маңызды? Франция мен Италия құрлықтың ірі экономикаларына жатады. Екі мемлекеттегі қаржылық тұрақсыздық еуроаймақтың қарыз нарығына, инвестициялық сенімге және ортақ бюджет ережелеріне әсер етуі мүмкін. Әлеуметтік қысым күшейген сайын үкіметтер қосымша шығын жасауға ұмтылады. Ал қарыз көлемі жоғары мемлекеттердің облигациясына инвесторлар көбірек табыс талап етсе, жаңа қарыз алу қымбаттайды. Сөйтіп әлеуметтік мәселені шешуге арналған қаржының бір бөлігі қайтадан пайыз төлеуге жұмсалуы ықтимал.

Бүкіл Еуропадағы жағдай да оңай емес. Еурокомиссия 2026 жылы ЕО экономикасының өсімін 1,1 пайыз деп болжаған. Еуростат дерегінше, шілдеде жұмыссыздық 6,1 пайыз, жастар арасындағы жұмыссыздық 15,1 пайыз болды. Тамызда инфляция 3,2 пайызға жетіп, энергия бағасы жылдық есеппен 14,3 пайыз өсті. Бұл көрсеткіштер халықтың неге қымбатшылыққа алаңдайтынын түсіндіреді. Бірақ экономиканың баяу өсуі мен жоғары қарыз міндетті түрде Еуроодақтың тарауын білдірмейді.

Еуроодақтан шығудың өз құқықтық тәртібі бар. Еуропалық одақ туралы шарттың 50-бабы мүше мемлекеттің конституциялық рәсімдерге сәйкес Одақтан шығуына мүмкіндік береді. Ол үшін елдің саяси шешімі, Еуропалық кеңеске ресми хабарлама және кейінгі келіссөздер қажет. Ұлыбританияның Brexit тәжірибесі мұндай қадамның қаншалық күрделі екенін көрсетті. Сауда, шекара, азаматтардың құқықтары және қаржылық міндеттемелер бойынша көптеген келісім қайта жасалды. Демек көшедегі тәртіпсіздік мемлекетті автоматты түрде ЕО-дан шығара алмайды.

Қазіргі қоғамдық пікір де Одақтың жаппай ыдырауға бет алғанын көрсетпейді. 2026 жылғы көктемгі Eurobarometer сауалнамасында еуропалықтардың 51 пайызы ЕО-ға сенетінін, 60 пайызы оның болашағына үмітпен қарайтынын айтқан. 72 пайызы өз елінің мүшеліктен пайда көргенін мойындаған. Ал ортақ еуро валютасын қолдайтындардың үлесі 74 пайызға жеткен. Бұл сауалнама қазан оқиғаларына дейін жүргізілгенін ескеру қажет. Дегенмен ол ЕО-ға сын айтудың мүшеліктен толық бас тартумен бірдей емес екенін көрсетеді.

Сонымен бірге ыдырау қаупі төмен екен деп, қазіргі дағдарысты елемеуге болмайды. Еуроодақтың әлсіреуі міндетті түрде бір елдің мүшеліктен шығуымен басталмайды. Мемлекеттер ортақ бюджет, көші-қон, қорғаныс немесе климат саясаты жөнінде келісе алмай қалуы мүмкін. Ұлттық үкіметтер ішкі наразылыққа көбірек көңіл бөліп, Брюссельдегі ортақ шешімдерді кейінге ысырады. Нәтижесінде ЕО ресми түрде сақталғанымен, оның саяси ықпалы мен шешім қабылдау жылдамдығы төмендеуі ықтимал.

Алдағы кезеңде үш мәселеге назар аударған жөн. Біріншісі, әлеуметтік наразылық қаншалық ұзаққа созылады және билік оның себептерін шешуге қандай шара ұсынады. Екіншісі, Франция мен Италия бюджет тапшылығы мен қарызға қызмет көрсету шығындарын қалай басқарады. Үшіншісі, наразылық ұлттық үкіметтердің әлеуметтік-экономикалық саясатына бағыттала ма, әлде Еуроодақтан шығу туралы нақты саяси талапқа ұласа ма. Қазір қолда бар деректер бірінші кезекте ішкі әлеуметтік және экономикалық дағдарыстың күшейгенін көрсетеді.

Қорытындылай келе, Франция мен Италиядағы тәртіпсіздіктер Еуроодақ ертең ыдырайды деген тұжырымға негіз бола алмайды. Бірақ олар Еуропаның әлеуметтік мемлекеті күрделі кезеңге аяқ басқанын байқатады. Азаматтар бұрынғыдай сапалы қызмет, тұрақты табыс пен әлеуметтік қорғаныс күтеді. Ал баяу экономикалық өсім, жоғары мемлекеттік қарыз және қымбат энергия үкіметтердің мүмкіндігін шектейді. Қазіргі басты қауіп Еуропаның саяси картадан жоғалуы емес, оның ортақ шешім қабылдау қабілетінің әлсіреуі. Еуроодақтың болашағына қатысты негізгі сұрақ енді көшедегі тәртіпсіздік қашан басылатынында ғана емес, еуропалық үкіметтер халықтың әлсіреген сенімін экономикалық және әлеуметтік шешімдер арқылы қалпына келтіре ала ма деген мәселеде жатыр.