Вейпке тыйым сақтала ма, әлде Қазақстан қайта рұқсат бере ме?

Қазақстанда вейпке қатысты пікірталас әлі де толастар емес. Бірі дүкен сөрелерінен жоғалған өнімнің заңсыз екенін түсінеді. Енді бірі Telegram-арна немесе курьер арқылы вейп сатып алуға болатынын көріп, тыйымның мәні қалмады деп ойлайды. Алайда бұл екі пікір де мәселені толық ашпайды, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.

Қазір Қазақстан вейпті қайта заңдастыруға емес, оның заңсыз айналымын шектеуге бағыт ұстап отыр. Мемлекет вейпті еркін сатылатын тауар ретінде емес, жастар денсаулығына қауіп төндіретін никотин өнімі ретінде бағалайды. Сондықтан негізгі мәселе «қайта сатыла ма?» деген сұрақта емес. Негізгі мәселе тыйымның іс жүзінде қаншалықты орындалып жатқанында.

Бұл жерде ең әуелі сату, елге әкелу және қолдану ұғымдарын ажыратып алу керек. Көпшілік осы үш жағдайды бірдей көреді. Заңда олардың жауапкершілігі де, құқықтық салдары да бірдей емес.

2024 жылғы 20 маусымнан бастап Қазақстанда вейптерді, оларға арналған сұйықтықтарды және хош иістендіргіштерді елге әкелуге, өндіруге, сатуға және таратуға тыйым салынды. Яғни вейпті дүкенде сату да, Instagram не Telegram арқылы ұсыну да заңды сауда болып саналмайды. Құрылғыны жеткізіп беру, делдал арқылы өткізу, жабық чатта сату сияқты әрекеттер де тыйым салынған айналымға жатады.

Заңда вейп электрондық тұтыну жүйесі ретінде аталады. Бұл тек құрылғының өзін ғана емес, оған құйылатын сұйықтықтарды, дәм беретін қоспаларды және қосымша бөлшектерді де қамтиды. Сондықтан «құрылғыны сатпаймын, тек сұйықтық беремін» немесе «бұл вейп емес, аксессуар» деген сылтаулар жауапкершіліктен құтқармайды.

Тыйымның енгізілу себебі де түсінікті. Вейптер жасөспірімдер арасында тез тарады. Оның сыртқы пішіні шағын, иісі әлсіз, түрлі дәмі бар. Сол себепті көп жас оны темекіден қауіпсіздеу өнім ретінде қабылдайды. Бірақ никотинге тәуелділік бірден байқалмай басталуы мүмкін. Әсіресе тәтті дәмі бар сұйықтықтар мен бір реттік құрылғылар мектеп оқушыларының қызығушылығын арттырды.

Мемлекеттің ұстанымы моральдық тыйымнан туындап отырған жоқ. Негізгі мақсат жастардың никотинге ерте тәуелді болып қалуына жол бермеу. Вейптің зияны темекіден мүлде аз деген пікір қоғамда кең тарағанымен, бұл өнімнің құрамында никотин және адам денсаулығына әсер ететін басқа да қоспалар болуы мүмкін. Оның ұзақ мерзімді салдары туралы зерттеулер әлі де жалғасып жатыр.

Заң бұзғандар үшін жаза да жеңіл емес. Вейпті сату немесе тарату 200 айлық есептік көрсеткішке дейін айыппұл салуға, түзеу жұмыстарына, қоғамдық жұмысқа немесе 50 тәулікке дейін қамауға әкелуі мүмкін. Ал өнімді елге әкелу немесе өндіру үшін жаза қатаңырақ. Мұндай әрекетке 2000 АЕК-ке дейін айыппұл салынуы, екі жылға дейін бас бостандығынан айыру және мүлікті тәркілеу қарастырылған. Егер сауда бірнеше адам бірігіп жүргізілсе, қайталанса немесе ірі көлемде жасалса, жаза бес жылға дейін күшейеді.

Бұл нормалардан мемлекеттің басты назары кімге бағытталғаны көрінеді. Нысана қарапайым қолданушыдан гөрі вейпті табыс көзіне айналдырған адамдар мен жеткізу желілері болып отыр. Заңсыз тауарды шетелден әкелетін, қоймада сақтайтын, жарнамалайтын және сататын топтар үшін жауапкершілік ауыр.

Ал қолдану мәселесінде өзге тәртіп бар. Қылмыстық нормалар негізінен өнімді әкелуге, өндіруге, сатуға және таратуға қатысты. Бірақ бұл вейпті кез келген жерде қолдануға болады деген сөз емес. Қоғамдық орындарда электрондық тұтыну жүйелерін пайдалануға әкімшілік шектеулер қолданылады. Мектеп, колледж, қоғамдық көлік, кафе, ойын алаңы, мемлекеттік мекеме сияқты жерлерде вейп қолдану жауапкершілікке әкелуі мүмкін.

Сондықтан азаматтар арасында жиі айтылатын екі пікір де дәл емес. «Қалтасында вейпі бар адамның бәрі қылмыскер» деу дұрыс емес. Бірақ «жеке өзім қолданамын, сондықтан ешқандай шектеу жоқ» деу де қате. Қай жерде, қандай жағдайда, қандай өнім қолданылғаны құқықтық бағаға әсер етеді.

Тыйым күшіне енген соң вейп нарығы жоғалып кетті ме деген сұрақ та жиі қойылады. Ашық сауда азайғанымен, жасырын сату тоқтаған жоқ. Бұрын вейпті дүкеннен немесе сауда орталығынан сатып алуға болатын болса, қазір ол көбіне жабық Telegram-арналар, әлеуметтік желідегі парақшалар және курьерлік жеткізу арқылы тарайды.

Бұл тыйымның жойылғанын білдірмейді. Керісінше, заңсыз сауда ашық кеңістіктен жасырын арналарға көшкенін көрсетеді. Қаржылық мониторинг агенттігінің 2026 жылғы мәліметіне сәйкес, жыл басынан бері вейптерді заңсыз сатуға байланысты 12 сотқа дейінгі тергеп-тексеру басталған. Заңсыз айналымнан 717 мың дана өнім алынған. Ақмола облысындағы бір істің өзінде қылмыстық топтың кірісі 221 миллион теңгеден асқаны хабарланды.

Бұл сандар бірнеше қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Біріншіден, сұраныс әлі де бар. Екіншіден, тыйым салынған өнімді сатудан пайда табуға тырысатын адамдар азаймаған. Үшіншіден, мемлекет қара нарықпен күресті күшейтіп жатыр.

Интернет арқылы жүргізілетін сауда сатушыға қауіпсіз сияқты көрінуі мүмкін. Дүкен жоқ, маңдайша жоқ, тауар үйде сақталады, жеткізуді басқа адам атқарады. Бірақ бұл із қалмайды дегенді білдірмейді. Хат алмасу, банк аударымы, жеткізу мекенжайы, курьерлік тапсырыс және тауардың суреті тергеу барысында дәлел бола алады. Сондықтан онлайн сауда жасырын болғанымен, жауапкершіліктен қорғайтын кеңістік емес.

Сот тәжірибесі де мұны көрсетіп отыр. Абай облысында Telegram арқылы вейп сатуды ұйымдастырған адамға қатысты іс қаралды. Арнада 3700-ден астам жазылушы болған. Тергеу барысында жүздеген электрондық құрылғы мен сұйықтық тәркіленді. Сот ұйымдастырушыға екі жылға бас бостандығын шектеу жазасын тағайындады. Оралда да заң күшіне енгеннен кейін вейп сатқан азамат жауапкершілікке тартылған. Ол қалған тауарын өткізіп жібермек болғанымен, бұл әрекет заңды сауда ретінде қаралмады.

Осындай істер бір нәрсені анық көрсетеді. Заң вейпті сатуға тыйым салған соң бұрынғы тауар қорын өткізіп жіберу де жауапкершіліктен босатпайды. Өнімнің бұрын әкелінгені немесе сатып алынғаны емес, оның тыйым күшіне енгеннен кейін қалай таратылғаны маңызды.

Енді негізгі сұраққа оралсақ, Қазақстан вейпті қайта заңдастыруы мүмкін бе? 2026 жылғы маусымдағы ресми мәлімдемелерде мұндай бастама байқалмайды. Денсаулық сақтау органдары вейпке қатысты тыйымды темекіге қарсы саясаттың бір бөлігі ретінде қарастырады. Бұл шешім уақытша шектеу ретінде емес, қоғамдық денсаулықты қорғауға арналған тұрақты қадам ретінде түсіндіріледі.

Мемлекеттік органдар үшін вейпті қайта сату мәселесі салық түсімі немесе бизнес мүмкіндігі туралы ғана тақырып емес. Олардың басты алаңдаушылығы жасөспірімдердің никотинге тәуелділігіне байланысты. Сондықтан қазіргі саясат вейп нарығын реттеп ашуға емес, заңсыз сауданы азайтуға бағытталған.

Әрине, тыйымға қарсы пікірлер де бар. Кей азаматтар толық тыйым қара нарықты көбейтеді деп санайды. Олардың айтуынша, өнім заңсыз сатылған кезде оның сапасын бақылау да қиындайды. Кейбір темекі шегушілер вейпті кәдімгі темекіден бас тартуға көмектесетін құрал ретінде көреді.

Бұл пікірлерді елемеуге болмайды. Алайда Қазақстан әзірге денсаулық сақтау тұрғысынан сақтық жолын таңдады. Мемлекет үшін ересек адамның таңдауы мен жасөспірімнің қорғалуы қатар тұрған кезде екінші мәселе басым болып отыр. Өйткені жастар арасында никотин өнімдерінің таралуын кейін тоқтату әлдеқайда қиын.

Қайта заңдастыру үшін тек бір министрліктің шешімі жеткіліксіз. Ол үшін қолданыстағы заңнамаға түзету енгізілуі, қоғамдық талқылау өткізілуі, денсаулық сақтау саласының ұстанымы өзгеруі және Парламенттің мақұлдауы қажет. Қазір мұндай ресми процесс басталғаны туралы мәлімет жоқ.

Сондықтан «жақында вейпке рұқсат беріледі» деген әңгімеге сенуге негіз жоқ. Қазіргі қадамдар мүлде басқа бағытты көрсетеді. Қаржылық мониторинг агенттігі тергеу жүргізіп жатыр, прокуратура сот шешімдері туралы хабарлап отыр, жергілікті әкімдіктер мен полиция қоғамдық орындарда рейд өткізеді. Мұның бәрі тыйымның күшейтіліп жатқанын аңғартады.

Дегенмен тыйымның тиімділігін тек тәркіленген өнім саны арқылы бағалау жеткіліксіз. Оның нәтижесі жастар арасында вейп қолдану азайды ма, жасырын сауда арналарын жабу мүмкін болды ма, мектеп пен колледждегі бақылау күшейді ме деген сұрақтармен өлшенуі керек.

Бұл жерде мемлекеттің міндеті тек жаза қолданумен шектелмеуі тиіс. Жасөспірім вейпке не үшін қызығады деген сұраққа да жауап қажет. Көбіне оған орта әсер етеді, әлеуметтік желідегі жарнама ықпал жасайды, ал түрлі дәмі бар құрылғы қауіпсіз болып көрінеді. Сондықтан мектептерде, колледждерде және отбасында түсіндіру жұмысы жүйелі болуы керек.

Тәуелділікке тап болған жастарға медициналық және психологиялық көмек қажет. Тек қорқыту арқылы мәселені шешу қиын. Егер адам никотинге тәуелді болып үлгерсе, оған тыйым туралы ақпарат емес, одан шығуға көмектесетін қолдау керек.

Вейпке қатысты пікірталастың өзегі де осы жерде. Әңгіме тек бір құрылғыны сатуға рұқсат беру немесе бермеу туралы емес. Бұл жастар денсаулығы, заңсыз сауда, ата-ананың жауапкершілігі, мектептегі профилактика және мемлекеттік бақылау туралы мәселе.

Қорытындысында қазіргі жағдай анық. Қазақстан вейпті қайта заңдастыруға бет алып отырған жоқ. Өнімді әкелуге, өндіруге, сатуға және таратуға тыйым сақталып тұр. Қоғамдық орындарда қолдануға да шектеу бар. Ал интернет арқылы жүргізілетін сауда тыйымның әлсірегенін емес, заңсыз нарықтың жаңа тәсілдерге бейімделгенін көрсетеді.

Ендігі басты сұрақ вейпке қашан рұқсат беріледі деген сауал емес. Мемлекет жасырын сатуды шектей ала ма, жасөспірімдерді никотиннен қорғай ала ма, тәуелділікке ұшырағандарға көмек көрсете ала ма деген сұрақтар маңыздырақ. Осы үш бағыт қатар іске асқанда ғана тыйым қағаз жүзіндегі шешім емес, қоғам денсаулығын қорғауға арналған нақты тетікке айналады.