Төлем жүйесіндегі реформа: Бірыңғай QR-код банктер арасындағы бәсекелестікті қалай өзгертеді?

Қазақстанның қаржы секторы маңызды құрылымдық өзгерістердің қарсаңында тұр. Ағымдағы жылдың 19 шілдесінен бастап елімізде бірыңғай банкаралық QR-код жүйесі ресми түрде іске қосылмақ, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.

Ұлттық банктің мәлімдеуінше, екінші деңгейлі банктерге техникалық дайындық пен жүйелерді тестілеуден өткізу үшін бір ай уақыт қалды. Бұл шара отандық қаржы нарығындағы монополиялық үрдістерді шектеп, шағын және орта бизнес үшін әділ бәсекелестік орта қалыптастыруға бағытталған.

Ұлттық банктің талабы және реформаның заңнамалық негізі

«Банктер және банктік қызмет туралы» Заңға енгізілген түзетулер ағымдағы жылдың 18 шілдесінен бастап заңды күшіне енеді. Осы мерзімге дейін еліміздегі барлық екінші деңгейлі банктер (ЕДБ) өздерінің ақпараттық жүйелерін жетілдіріп, Банкаралық мобильді төлем жүйесіне толық қосылуды қамтамасыз етуге міндетті.

Басты мақсат -  сауда және қызмет көрсету нүктелерінде бірыңғай инфрақұрылым орнату. Іске қосылатын жаңа жүйе тұтынушыларға қай банктің клиенті екеніне қарамастан, жалғыз терминал арқылы еркін төлем жасауға мүмкіндік береді.

Бұл реформаның қабылдануына нарықтағы қазіргі жағдай мен екінші деңгейлі банктердің қызмет көрсету саясатына қатысты қордаланған мәселелер негіз болды.

Екінші деңгейлі банктердің қызметіндегі жүйелі мәселелер

Ұзақ жылдар бойы отандық банк жүйесін бақылау барысында аталған секторда бірнеше ірі қаржы институтының үстемдігі қалыптасқанын көруге болады. Бұл жағдай нарықта келесідей экономикалық кедергілерді туындатты:

1. Шағын және орта бизнеске түсетін комиссиялық жүктеме:

Қазіргі уақытта кәсіпкерлер әр түрлі банктің карталарынан төлем қабылдау үшін кассаларына бірнеше терминал орнатуға мәжбүр. Сонымен қатар, банктердің эквайринг (төлем қабылдау) қызметі үшін бекіткен комиссиялары жоғары деңгейде қалып отыр. Айналымнан ұсталатын бұл пайыздар шағын бизнестің табыстылығын төмендетіп, соңғы өнім мен қызметтің өзіндік құнының өсуіне, яғни инфляциялық қысымға жанама түрде әсер етеді.

2. Жүйелердің оқшаулануы (Тұтынушы құқығының шектелуі):

Ірі қаржы ұйымдары өздерінің ішкі «экожүйелерін» дамытуға басымдық беріп, өзге банктермен бірігуге (интеграцияға) құлықтылық танытпады. Нәтижесінде, нарықта цифрлық төлемдер дамығанымен, тұтынушы өзіне тиімді қаржы құралын еркін таңдау мүмкіндігінен айырылды. Дүкендердегі «белгілі бір банктің ғана QR-кодын қабылдау» тәжірибесі нарықты жасанды түрде бөліске салудың айқын көрінісі болып табылады.

Реформаға қарсылық: Банктер неліктен аяқ тартады?

Тәжірибе көрсеткендей, коммерциялық банктер өзіндік монополиялық табыс көздерін шектейтін мемлекеттік бастамаларға барынша сақтықпен қарайды. Бірыңғай жүйені енгізу мерзімі жақындаған сайын, банктер тарапынан техникалық қиындықтар мен киберқауіпсіздік тәуекелдері туралы уәждердің жиілеуі мүмкін.

Алайда, мәселенің экономикалық астары тереңде жатыр. Бірыңғай QR-кодтың енгізілуі банктерді инфрақұрылымдық үстемдік есебінен емес, қызмет сапасы мен тарифтер тиімділігі есебінен бәсекелесуге мәжбүрлейді. Ірі банктер өз клиенттерін тек өз қосымшасында ұстап тұру мүмкіндігін жоғалтады. Бұл олардың комиссиялық және трансферттік табыстарының оңтайландырылуына алып келеді.

Күтілетін нәтижелер мен мемлекеттің ұстанымы

19 шілдеден бастап жобаның толыққанды іске қосылуы отандық сауда және қаржы секторы үшін келесідей оң өзгерістер әкелуі тиіс:

 Бизнес шығындарын азайту: Кәсіпкерлер бірнеше терминалды жалдау және қызмет көрсету шығындарынан босатылады.

 Тұтынушы еркіндігі: Азаматтар мемлекет бекіткен бірыңғай стандарт аясында кез келген банк картасымен есеп айырыса алады.

 Шынайы бәсекелестік: Банктер клиент тарту үшін несие пайыздарын төмендетуге және депозиттік өнімдердің тиімділігін арттыруға басымдық беруге тиіс болады.

Мемлекет тарапынан бұл реформаның соңына дейін жеткізілуі -  ұлттық экономиканың ашықтығы мен әділдігінің кепілі. Алдағы бір ай уақыт екінші деңгейлі банктердің заң үстемдігіне және нарықтық трансформацияға қаншалықты дайын екендігін көрсететін басты сынақ болмақ. Жүйенің іске қосылу барысы мен оның алғашқы нәтижелері алдағы уақытта да баспасөз назарында қалады.