Қазақстанда дәрігер тапшылығы көп жылдан бері айтылып келе жатқан мәселе.
Бірақ соңғы уақытта бұл проблема жаңа сипат алды: мамандар тек шетелге кетіп жатқан жоқ, елдің ішінде де мемлекеттік аурухана мен емханадан жеке клиникаларға ауысып жатыр. Бір қарағанда, бұл қалыпты еңбек нарығы сияқты көрінуі мүмкін. Адам қай жерде жалақысы жоғары, жағдайы жақсы болса, сол жерге барады. Алайда медицинада мұның салдары әлдеқайда ауыр. Себебі дәрігердің мемлекеттік сектордан кетуі – бір адамның жұмыс орнын ауыстыруы ғана емес, тұтас ауданның, ауылдың немесе облыстық аурухананың сапалы көмекке қолжетімділігі төмендеуі деген сөз, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.
Ресми деңгейде де кадр тапшылығы мойындалып отыр. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев елде 4 мыңға жуық дәрігер жетіспейтінін айтқан болатын. Кей деректерде соңғы бес жылда шамамен 2 500 дәрігердің шетелге кеткені көрсетіледі. Ал жыл сайын 1 мыңнан астам білікті медицина қызметкері басқа елдерге жұмыс істеуге кетеді деген мәліметтер де бар. Бірақ кадр мәселесін тек сыртқы миграциямен түсіндіру жеткіліксіз. Қазақстанның өз ішінде де мемлекеттік және жекеменшік медицина арасындағы бәсеке күшейді. Бұл бәсекеде мемлекеттік сектор көп жағдайда жеңіліп отыр.
Ең бірінші себеп – жалақы айырмашылығы. Ресми статистикада дәрігерлердің орташа айлығы 600–700 мың теңге деңгейінде көрінуі мүмкін. Бірақ бұл көрсеткіш нақты өмірдегі жағдайды толық ашпайды. Себебі орташа айлыққа ірі қалалардағы жоғары санатты дәрігерлердің, жеке клиникадағы мамандардың, қосымша қызмет көрсететін тар бейінді дәрігерлердің табысы да кіреді. Ал аудандық емханадағы, ауылдық ауруханадағы немесе 0,5 ставкада жұмыс істейтін маманның нақты табысы бұдан әлдеқайда төмен болуы мүмкін.
Мысалы, кей өңірлерде 0,5 ставкада жұмыс істейтін гастроэнтерологтың жалақысы 127 мың теңге, пульмонологтың жалақысы 190 мың теңге көлемінде екені айтылып жүр. Жас дәрігерлердің 112 мың теңге алып жүргені, толық ставкаға шыққанда ғана 224 мың теңгеге жететіні туралы мысалдар да қоғамда кең тарады. Мұндай жағдайда «курьер кардиологтан көп табады» деген пікірдің әлеуметтік желіде жиі айтылуы бекер емес. Әрине, бұл салыстыру эмоциялық көрінуі мүмкін. Бірақ оның артында нақты мәселе бар: дәрігердің жауапкершілігі өте жоғары, ал еңбекақысы кей жағдайда сол жауапкершілікке сай емес.
Мемлекеттік медицинадағы жалақы көбіне тарифтік жүйеге байланған. Дәрігер күніне 20 емес, 40 науқас қабылдаса да, табысы айтарлықтай өзгермеуі мүмкін. Ал жеке клиникада маманның табысы қабылдау санына, біліктілігіне, беделіне және қызмет құнына байланысты өседі. Сондықтан тәжірибесі бар, пациенттері қалыптасқан дәрігер үшін жекеменшік секторға өту қаржылық тұрғыдан тиімді. Бұл жерде жеке клиникалар дәрігерді «тартып алып жатыр» дегеннен гөрі, мемлекеттік жүйе оларды ұстап қала алмай отыр деген дұрысырақ.
Екінші үлкен себеп – жұмыс жүктемесі. Мемлекеттік емханаларда науқас көп, уақыт аз, құжат көп. Дәрігердің бір пациентке бөлетін уақыты шектеулі. Ол адамның шағымын тыңдап, тексеріп, ем тағайындап, электронды жүйеге жазып, жолдама беріп, келесі науқасты қабылдауы керек. Көп жағдайда дәрігер емдеуден гөрі есеп толтыруға көп уақыт жұмсайды деген шағым айтады. Бұл тек ыңғайсыздық емес, кәсіби шаршаудың басты себептерінің бірі.
Жеке секторда жағдай салыстырмалы түрде жеңілдеу. Онда науқас саны жоспармен келеді, қабылдау уақыты ұзағырақ болуы мүмкін, әкімшілік жүктеме аздау, дәрігер өз кестесін белгілі бір деңгейде реттей алады. Әсіресе тәжірибелі мамандар үшін бұл өте маңызды. Себебі олар пациентпен сапалы жұмыс істегісі келеді, ал мемлекеттік жүйеде көбіне «үлгеру» басты талапқа айналып кетеді. Дәрігер науқасты толық тыңдап, түсіндіріп, емнің мәнін айтып беруге уақыт таппайды. Мұндай жағдайда пациент те наразы, дәрігер де қажиды.
Үшінші себеп – эмоционалдық қысым мен кәсіби күйіп кету. Дәрігер жұмысы тек медициналық білімді емес, психологиялық төзімділікті де талап етеді. Ауыр науқас, өлім, туыстардың шағымы, әлеуметтік желідегі айыптау, тексеріс, қағазбастылық – мұның бәрі күн сайын қайталанады. Соңғы жылдары дәрігерлерге қатысты қоғамдағы талап күшейді, бірақ олардың қорғалуы мен қолдауы сол деңгейде артты деу қиын. Науқас немесе туысы ем нәтижесіне көңілі толмаса, дәрігер бірден кінәлі болып шығады. Кейде медициналық жағдайдың объективті күрделілігі ескерілмейді.
Мұндай ортада жұмыс істеу адамды тез қажытады. Әсіресе жас дәрігер үшін бұл өте ауыр. Ол университетте бірнеше жыл оқиды, интернатурадан немесе резидентурадан өтеді, жұмысқа келгенде жоғары жауапкершілік, төмен жалақы және көп құжатпен бетпе-бет қалады. Соның салдарынан бір бөлігі мамандықтан кетеді, бір бөлігі жеке клиникаға ауысады, тағы бір бөлігі шетелге шығуды ойлайды.
Төртінші себеп – әлеуметтік қолдаудың жеткіліксіздігі. Мемлекет өңірлерге дәрігер тарту үшін түрлі бағдарлама қабылдап келеді. Кей жерде көтермеақы, тұрғын үй, жалдамалы пәтер ақысын өтеу, ауылға барған мамандарға қосымша төлем қарастырылады. Үкімет деректерінде әлеуметтік қолдау шараларының арқасында кей өңірлерде дәрігер тапшылығы 19 пайызға төмендегені айтылады. Бұл оң нәтиже. Бірақ мәселе толық шешілді деуге ерте.
Өйткені әлеуметтік қолдаудың өзі әр өңірде әртүрлі іске асады. Бір жерде тұрғын үй беріледі, екінші жерде құжат рәсімдеу ұзаққа созылады, үшінші жерде жас маманға уәде етілген жағдай толық жасалмайды. Ауылға барған дәрігердің мәселесі тек жалақы емес. Оған баспана, балабақша, мектеп, жұбайының жұмысы, жол, интернет, қауіпсіздік, кәсіби даму мүмкіндігі керек. Егер осының бәрі шешілмесе, жас маман ауылда ұзақ тұрақтамайды.
Бесінші себеп – мемлекеттік және жеке сектордағы кәсіби өсу мүмкіндігінің айырмашылығы. Жеке клиникада дәрігер жаңа технологиямен жұмыс істеуі, заманауи құрал қолдануы, ақылы оқуға баруы, жеке бренд қалыптастыруы мүмкін. Ал мемлекеттік мекемеде мұндай мүмкіндік шектеулі болуы ықтимал. Әсіресе аудандық ауруханаларда құрал-жабдық ескі, зертханалық мүмкіндік аз, тар бейінді мамандар жетіспейді. Дәрігер кәсіби тұрғыдан өскісі келсе, оған үлкен қалаға немесе жеке клиникаға ауысу тиімді көрінеді.
Мұның салдары халыққа тікелей тиеді. Мемлекеттік секторда кадр азайса, кезек көбейеді. Бір дәрігерге түсетін жүктеме артады. Науқас қабылдауға жазыла алмайды, тексеріске кеш барады, диагноз кеш қойылады. Әсіресе ауыл мен аудан тұрғындары зардап шегеді. Ірі қалада адам жеке клиникаға бара алады, ал ауылдағы тұрғынның ондай таңдауы жоқ. Ол аудандық емханадағы бір ғана маманға тәуелді. Егер сол маман кетсе, бүтін бір аудан кардиологсыз, эндокринологсыз немесе пульмонологсыз қалуы мүмкін.
Кадр тапшылығының тағы бір қауіпті салдары – сапаның төмендеуі. Дәрігер аз болса, қалған мамандар шамадан тыс жұмыс істейді. Шаршаған дәрігер қателесуі мүмкін, пациентке жеткілікті уақыт бөле алмайды, кәсіби күйіп кетуге ұшырайды. Бұл өз кезегінде шағымды көбейтеді. Шағым көбейген сайын дәрігерге қысым артады, қысым артқан сайын мамандар жұмыстан кетеді. Осылайша жүйе тұйық шеңберге түседі.
Бұл мәселені шешу үшін ең алдымен нақты жалақыны ашық көрсету керек. Орташа айлық көп нәрсені жасырады. Медианалық жалақы, өңірлік айырмашылық, ставка көлемі, жас маман мен тәжірибелі маманның нақты табысы бөлек жариялануы қажет. Сонда ғана қай жерде қандай тапшылық барын және дәрігер неге кетіп жатқанын дұрыс түсінуге болады.
Екінші қадам – өңірлік коэффициенттерді қайта қарау. Ауылда немесе шалғай ауданда жұмыс істейтін дәрігер ірі қаладағы әріптесімен салыстырғанда көбірек әлеуметтік қолдау алуы тиіс. Себебі ол тек медициналық қызмет атқарып отырған жоқ, сол өңірдің өмір сүру сапасын ұстап тұр. Егер ауыл дәрігеріне лайықты жалақы, баспана, жолақы, балаларына жағдай, кәсіби оқуға мүмкіндік берілсе, кадр тұрақтылығы артады.
Үшінші қадам – құжаттық жүктемені азайту. Дәрігердің негізгі жұмысы қағаз толтыру емес, адам емдеу болуы керек. Электронды жүйелер дәрігердің жұмысын жеңілдетуге тиіс еді, бірақ кей жағдайда керісінше қосымша міндетке айналды. Егер құжат айналымы оңтайландырылса, дәрігер пациентке көбірек уақыт бөледі, кәсіби күйзеліс те азаяды.
Төртінші қадам – жас мамандарды жүйелі қолдау. Университет бітірген дәрігер бірден күрделі ортаға түседі. Оған тәлімгер, тұрғын үй, тұрақты жалақы, қауіпсіз жұмыс ортасы және кәсіби өсу жолы керек. Жас маман алғашқы үш-бес жылда жүйеден түңіліп кетсе, оны кейін қайтару қиын.
Бесінші қадам – дәрігердің әлеуметтік мәртебесін қорғау. Медициналық қателік болуы мүмкін, оны тексеру керек. Бірақ әрбір күрделі жағдайды бірден дәрігерді көпшілік алдында кінәлауға айналдыру дұрыс емес. Дәрігер де заңмен қорғалатын еңбек адамы. Оның қауіпсіздігі, абыройы, психологиялық жағдайы медициналық жүйенің сапасына тікелей әсер етеді.
Жеке сектордың дамуы жаман құбылыс емес. Керісінше, ол медицинаға инвестиция, жаңа технология, қызмет сапасы және таңдау әкеледі. Бірақ мемлекеттік сектор әлсіреп қалса, бұл әлеуметтік теңсіздікті күшейтеді. Ақшасы бар адам жеке клиникаға барады, ал мүмкіндігі жоқ адам кезекте қалады. Сондықтан мемлекет үшін басты міндет – жеке медицинаны тежеу емес, мемлекеттік медицинаны бәсекеге қабілетті ету.
Қорытындылай айтқанда, мемлекеттік медицинадағы кадр тапшылығының себебі бір ғана жалақыда емес. Ол төмен табыс, ауыр жүктеме, қағазбастылық, әлеуметтік қолдаудың әлсіздігі, кәсіби өсу мүмкіндігінің шектеулігі және моральдық қысымның қосындысынан пайда болып отыр. Дәрігер жекеменшікке жақсы өмір іздеп қана кетпейді, көбіне мемлекеттік жүйеде өзін бағаланбаған, қорғалмаған және қажыған адам ретінде сезінген соң кетеді.
Егер бұл үрдіс тоқтамаса, ең алдымен қарапайым халық зардап шегеді. Әсіресе ауыл, аудан және әлеуметтік осал топтар сапалы медициналық көмекке қол жеткізуде қиындық көреді. Сондықтан дәрігерді ұстап қалу – тек денсаулық сақтау министрлігінің кадр саясаты емес, ұлттық қауіпсіздікке жақын әлеуметтік мәселе. Мемлекет дәрігер еңбегін әділ бағалап, жұмыс жағдайын жақсартып, өңірлерге нақты қолдау бермейінше, кадр тапшылығы тереңдей береді. Ал медицинада кадр тапшылығы дегеніміз – кезек, кеш диагноз, шаршаған дәрігер және сенімі азайған пациент деген сөз.