«Қыз алып қашуды» жырлайтын әндерге назар: мәдени саясат пен құқықтың тоғысқан тұсы

Кейде қоғамдағы ең күрделі мәселелер үлкен саяси мәлімдемелерден емес, мәдени кеңістіктегі ұсақ детальдардан басталады. Ән мәтіні, әзіл, кино сюжеті немесе әлеуметтік желідегі тренд – бәрі де қоғамдық норманы қалыптастырады. Соңғы айларда Қазақстанда қыз алып қашуды романтикалайтын әндерге мемлекеттік деңгейде назар аударылуы осы шындықты қайта еске салды.

Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігі мұндай әндерге «назар аударатынын» мәлімдегеннен кейін қоғамда бір сұрақ күшейді: бұл шын мәнінде қыздарға қарсы зорлықты азайта ала ма, әлде символдық қадам ғана ма?

Бұл тақырыпты түсіну үшін мәселені эмоциямен емес, жүйелі түрде – құқық, мәдениет және қоғам тұрғысынан қарастыру қажет.Қазақстанда қыз алып қашу тақырыбы тек құқықтық емес, мәдени даулы мәселе болып келеді. Бір жағынан, оны «дәстүр» деп қабылдайтын көзқарас бар. Екінші жағынан, құқық қорғаушылар мен сарапшылар бұл әрекеттің көп жағдайда зорлық екенін ашық айтады.

Мәдени кеңістікте, әсіресе поп-музыка мен той индустриясында, «алып қашу» кейде махаббаттың батыл қадамы ретінде көрсетіледі. Ән мәтіндерінде қыздың келісімі нақты айтылмайды, ал жігіттің әрекеті батырлыққа баланады. Мұндай бейнелер жастар санасында «қалыпты» сценарий қалыптастыруы мүмкін.

Сарапшылардың айтуынша, мәдени өнімдер әлеуметтік норманы күшейтеді немесе әлсіретеді. Егер әнде зорлық романтика ретінде ұсынылса, ол қоғамдағы шынайы зорлыққа жанама түрде ақтау беріп, жәбірленушіні кінәлау мәдениетін күшейтуі ықтимал. Сондықтан министрліктің мұндай әндерге назар аударуы – кездейсоқ емес, мәдени саясаттың бір бөлігі. Бұл жерде мәселе өнерді шектеуде емес, зорлықты қалыпты құбылыс ретінде көрсетуге қарсы тұруда.

Мәдени талқылаудың артында нақты құқықтық өзгерістер тұр. 2025 жылдың қыркүйегінен бастап Қазақстанда некеге мәжбүрлеу жеке қылмыс ретінде заңмен бекітілді.Қылмыстық кодекске енгізілген 125-1 бап «Неке қиюға мәжбүрлеу» үшін айыппұлдан бастап екі жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасын қарастырады. Егер ауыр зардап болса, жаза 5–10 жылға дейін күшеюі мүмкін. Сонымен қатар адам ұрлау туралы баптағы «ерікті түрде босатса – жауаптан босайды» деген ескерту алынып тасталды. Бұл өзгерістердің саяси-әлеуметтік мәні өте айқын: келісімсіз алып қашу енді «дәстүр» емес, қылмыс.
Ресми статистика да мәселенің әлі өзекті екенін көрсетеді. Жаңа бап күшіне енгеннен бері некеге мәжбүрлеу бойынша ондаған қылмыстық іс тіркелген. Жәбірленушілердің арасында кәмелетке толмағандар мен студенттер бар. Бұл – романтикалық сценарий емес, тәуекелі жоғары зорлық екенін дәлелдейтін көрсеткіш. Яғни мемлекет үшін басты құрал – мәдени бақылау емес, құқықтық жауапкершілік пен құқық қолдану жүйесі.

Қазақстан Конституциясының 20-бабы сөз және шығармашылық еркіндігіне кепілдік береді. Цензураға тыйым салынған. Сондықтан министрлік өкілдерінің «тыйым саламыз» емес, «назар аударамыз» деуі – құқықтық шектеулерді ескерген тұжырым.

Іс жүзінде «әнді бақылау» тікелей цензура емес, мәдени саясат құралдары арқылы жүзеге асуы ықтимал. Мысалы:
• мемлекеттік концерттер мен эфирдегі репертуарға талап қою;
• мемлекеттік гранттар мен қолдауға байланысты этикалық стандарттар;
• қоғамдық кеңестер мен кәсіби қауымдастықтардың ұсыныстары;
• орындаушылардың әлеуметтік жауапкершілігін күшейту.

Бұл тәсілдер көптеген елде қолданылады. Мемлекет тыйым салмайды, бірақ қандай контентті қолдайтынын немесе қолдамайтынын анық көрсетеді. Осы тұрғыдан алғанда, «әнге назар» – цензурадан гөрі нормативтік сигнал. Яғни қоғамға: зорлықты романтикалау енді қабылданбайды деген белгі.
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы зорлықтың негізгі себептерінің бірі ретінде гендерлік теңсіздік пен зорлықты қалыпты деп қабылдайтын әлеуметтік нормаларды атайды. Бұл нормалар көбіне мәдениет пен медиа арқылы таралады. UN Women зерттеулерінде медиа контент қоғамдағы гендерлік қатынастарға тікелей әсер ететіні айтылады. Контент зорлықты қалыпқа келтіруі де, керісінше оған қарсы жаңа нормалар қалыптастыруы да мүмкін.

UNESCO да мәдени индустриялар гендерлік теңдікке ықпал ететінін атап көрсетеді. Әсіресе жастар арасында музыка мен әлеуметтік желінің әсері жоғары.Яғни мәдени саясат – зорлықпен күрестегі маңызды, бірақ жалғыз құрал емес. Ол қоғамдық пікірді өзгертеді, алайда нақты қылмыстың алдын алу үшін құқықтық және әлеуметтік шаралар қажет. «Әнді бақылау» қоғамға тез байқалатын қадам. Бірақ зорлықтың тамыры мәдени символдарда ғана емес. Ол – құқық қолдану сапасында, білім беру жүйесінде, әлеуметтік қолдау инфрақұрылымында жатыр.

Егер қыз алып қашу фактісі бойынша полиция дер кезінде әрекет етпесе, жәбірленуші қорғалмаса, дағдарыс орталықтары жетіспесе – бір әнге шектеу қою мәселені шешпейді.
Сарапшылардың пікірінше, тиімді саясат бірнеше бағытты қатар қамтуы тиіс:
• құқық қорғау органдарының нақты алгоритмдері;
• жәбірленушілерді қорғау және қолдау орталықтары;
• мектеп пен ЖОО-дағы түсіндіру жұмыстары;
• ер азаматтарға арналған жауапкершілік мәдениеті;
• медиа мен мәдениеттегі жаңа үлгілер.

Тек осындай кешенді тәсіл ғана әлеуметтік норманы өзгерте алады.Қыз алып қашуды романтикалайтын әндерге назар аудару – алғашқы қарағанда мәдени талқылау сияқты көрінуі мүмкін. Бірақ бұл – қоғамдағы зорлық мәселесіне қатысты жаңа мемлекеттік позицияның белгісі.

Мәдениет пен құқық бір бағытта жұмыс істегенде ғана нәтиже болады. Егер «бақылау» тек шу деңгейінде қалса, әсері шектеулі болады. Ал егер ол құқықтық жауапкершілік, білім беру және әлеуметтік қолдау саясатымен қабысса, қоғамдағы қауіпті нормаларды өзгертуге ықпал етуі мүмкін. Сұрақ «әнді бақылау көмектесе ме?» дегенде емес. Сұрақ – мемлекет пен қоғам зорлықты ақтайтын кез келген мәдени сигналға қарсы тұруға дайын ба? Егер дайын болса, онда бұл бастама – тек ән туралы емес. Бұл – жаңа қоғамдық шекара туралы.