Бизнеске үлкен өзгеріс бе? «Атамекен» төрағасының ауысуы қандай салдарға әкеледі?

«Атамекен» Ұлттық кәсіпкерлер палатасының төрағасы ауысып, бизнесті қолдаудағы маңызды институттың басшылығында өзгеріс болды. 2026 жылғы 23 қаңтарда өткен XIII съезде кәсіпкерлер палатасының жаңа төрағасы болып Қанат Шарлапаев сайланды. Ол 2022 жылдан бері палатаны басқарған Райымбек Баталовтың орнын басты. Бұл өзгеріс бизнес қауымдастығына қалай әсер етуі мүмкін және жаңа төрағаның алдында қандай міндеттер тұр?

Қанат Бисимбайұлы Шарлапаев – мемлекеттік басқару мен қаржы саласында тәжірибесі мол тұлға. 44 жастағы Қ.Шарлапаев бұған дейін «Бәйтерек» ұлттық холдингін басқарды, 2023 жылы Индустрия және құрылыс министрі қызметін атқарды, кейін Президенттің экономикалық мәселелер жөніндегі көмекшісі болды. Яғни, ол жеке бизнес өкілі емес, мемлекеттік менеджер ретінде танылған. Сарапшылардың пікірінше, дәл осындай басқарушылық тәжірибесі бар адамның келуі палатаның мемлекетпен диалогын күшейтуі мүмкін. Мәжіліс депутаты Азат Перуашевтің айтуынша, Қанат Шарлапаев жүйені жылдам үйренетін еңбекқор және билік жүйесіне кіріктірілген маман, сондықтан оның тағайындалуы бизнес пен билік арасындағы қарым-қатынасты жақсартуға ықпал етуі мүмкін. А.Перуашев «Атамекеннің» жаңа басшысы бизнесті тыңдап, мемлекеттік органдармен дұрыс байланыс орната алса, ол палата қызметінде басты талаптарды орындайды деп санайды.

Соңғы жылдары «Атамекен» палатасының тиімділігіне қатысты сын көбейген еді. Ұйымның негізін қалаушылардың бірі, депутат Азат Перуашев палата бастапқыда бизнес пен билік арасындағы көпір болып, кәсіпкерлердің мәселелерін шешіп, бюрократиялық кедергілерді жою үшін құрылғанын еске салады. Алайда оның пікірінше, соңғы уақытта «Атамекен» бизнес үмітін ақтай алмай, салалық қауымдастықтармен байланысы да әлсіреген. Мәселен, жаңа Салық кодексі талқыланған кезде палата бизнес ұстанымын жеткізе алмады деген сын айтылды. «Заң жобасына қарсы шыққанымызда, Үкіметтен «Атамекен қолдап отыр, несіне қарсы сөйлейсіңдер?» деген жауап естідік» дейді депутат. Көптеген кәсіпкерлер палатаның өз мүдделерін қорғай алмайтынына, бағдарламалары тек декларативті болып қалатынына наразы болды. А.Перуашевтің айтуынша, «Атамекен» барлық бизнес өкілдерін қамтып, кәсіпкерлердің міндетті мүшелік жарнасына арқа сүйеп келген, алайда сол жиналған қаражаттың қайда жұмсалып жатқаны түсініксіз. Палата қажет, бірақ ол шынайы көпір рөлін орындауы үшін қызметін қайта қарау керек деген пікір бар. Бұл сын-пікірлердің нәтижесінде соңғы жылдары палата құрылымында өзгерістер басталды: 2022 жылғы қаңтар оқиғаларынан кейін Президиум төрағасы Тимур Құлыбаев өз еркімен отставкаға кетіп, басқарма төрағасы Абылай Мырзахметов қызметінен босатылды. Олардың орнына бизнесмен Райымбек Баталов келіп, белгілі бір трансформация жүргізгенімен, түбегейлі нәтиже болмағаны аңғарылады.

Тәуелсіз сарапшы Нұрлан Сақуовтың пікірінше, «Атамекен» өз рөлін объективті түрде қайта пайымдауға мұқтаж. 2013-2022 жылдар аралығында қалыптасқан палата жұмысының вертикалды моделі өзінің тиімділігін сарқыды. Кейінгі жылдардағы трансформация талпыныстары айтарлықтай нәтиже әкелмеді – бұған уақыттың тапшылығы немесе айқын мақсаттың болмауы әсер еткен болуы мүмкін. Дегенмен кәсіпкерлердің құқығын қорғау механизмі ретінде де, бизнестің өзін құрылымдық жаңғырту құралы ретінде де мұндай ұйым қажет екені сөзсіз. Мұнда мәселе палатаның бар-жоғында емес, оның қызмет моделі мен айқын миссиясында жатыр деп санайды сарапшы. Егер «Атамекен» нақты сараптамалық әрі салалық проблемаларды шешетін біліктілік орталығы ретінде қалыптасса, мемлекеттік органдар да, халықаралық ұйымдар да онымен санасатын болады. Яғни, жаңа басшылыққа палата жұмысының стратегиясын айқындап, ұйымның орнын нықтауға тура келеді.

Венера Жаналина сынды QazExpertClub сарапшысының пікірінше, Қанат Шарлапаевтың басшылыққа келуі – реттеуші орта күрделене түскен қазіргі жағдайда палатаның рөлін өзгерту қажеттігінен туындап отыр. Бұрын палата кәсіпкерлердің қоғамдық өкілі, бизнес қауымдастықтың «дауысы» ретінде көрінсе, қазір ол мемлекет қабылдаған шешімдерді іске асыру мен бейімдеу функциясына көбірек ие болып барады. Мұндай жағдайда палатаны кәсіпкерлер атынан ашық сөйлейтін бизнесмен емес, ведомстволармен жұмыс істей алатын, әкімшілік міндеттерді уақытында орындайтын, үкіметтік KPI-ларды білетін мемлекеттік менеджер басқарғаны тиімді деп есептейді сарапшы. Шарлапаевтың тағайындалуын ол дәл осындай «диалогты тиімді және басқаруға оңай ету» қадамы ретінде бағалайды. Алайда, мұның тәуекелі де жоқ емес: егер палата кәсіпкерлер мүддесін тәуелсіз қорғайтын органнан гөрі билік ұстанымын таратушы құралға айналса, бизнес қауымдастықтың сенімі бәсеңдеуі мүмкін. Сондықтан жаңа төрағаға жүйеге кірігіп кету мен бизнес үнін жеткізу арасындағы теңгерімді сақтау – басты міндеттердің бірі болмақ деп түйіндейді Венера Жаналина.

Жаңа төраға сайланған XIII съезд жабық есік жағдайында өтті, журналистер аккредитациясы берілмегені хабарланды. Дегенмен жиынға Үкімет, Парламент, даму институттары, құқық қорғау органдары мен бизнес өкілдері қатысып, палатаның 2024-2025 жылдардағы жұмысы қорытындыланды. Съезд шешімімен палатаның Жарғысына өзгерістер енгізіліп, ішкі қаржылық бақылау қызметі құрылды. Сондай-ақ 2026-2028 жылдарға арналған индикативті бюджет бекітілді. Премьер-Министр О. Бектеновтың құттықтау хатын оқыған бірінші вице-премьер Роман Скляр кәсіпкерліктің экономиканы өркендетудегі «кілті рөлін» атап өтті. Ал президиумның бұрынғы төрағасы Райымбек Баталов съезд мінберінен сөйлеп, экономикалық саясаттың болжамды болуы, реттеудің түсінікті әрі салық саясатының оңтайлы жасалуы керектігін, бизнес үдерістерге цифрландыру мен жасанды интеллектті енгізудің маңызын атап өтті. Яғни, бизнеске қолайлы орта қалыптастыру бағыты жаңа басшылық үшін де басымдық болмақ.

Қанат Шарлапаев съезд шешімімен палатаның Президиум төрағасы қызметімен қатар Басқарма төрағасы өкілеттігін де қоса атқаратын болды. Бұрын (2013-2022 жж.) бұл екі лауазым әр тұлғада бөлек болса (Абылай Мырзахметов – басқарма, Тимур Құлыбаев – президиум), 2022 жылы Баталов екеуін біріктірген еді. Осы үлгі жалғасып отырғаны палатаның басқару тізгінін орталықтандыруға назар аударылатынын көрсетеді. Сарапшылар жаңа төрағаның билік басындағылармен жұмыс тәжірибесі оның нормативтік өзгерістерді ілкімді жүзеге асырып, Үкіметпен бірлесіп бизнеске қолайлы шешімдер ұсынуына септігін тигізеді деп үміттенеді. Екінші жағынан, бизнес қоғамдастығы Қ.Шарлапаевтан палата беделін нығайтып, кәсіпкерлердің сенімін қайта арттыруды күтеді. «Атамекен» шын мәнінде кәсіпкерлердің құқықтарын қорғайтын, мемлекеттік органдармен тікелей диалогтың тиімді алаңы бола алу үшін, жаңа басшыға талай жұмыс атқаруға тура келеді. Егер Қ. Шарлапаев жоғарыда аталған тепе-теңдікті сақтап, әрі билікке, әрі бизнеске құлақ түріп жұмыс істесе, бұл басшылық ауысуы отандық бизнес климатқа оң өзгеріс әкеледі деген үміт бар.  Оның атқарушы биліктегі тәжірибесі мен Президенттің сенімі бизнестегі түйткілдерді шешуде жаңа тәсілдер ұсынады деп күтілуде.