KAZ Minerals мыс өндірісін терең өңдеуге көшірмек: жобаға $1,8 млрд бөлінеді

Қаржы сарапшысы, журналист Айбар Олжайдың пікірінше, 20 қазанда Қазақстанның мыс өнеркәсібі үшін екі маңызды оқиға болды. Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі мыс концентратын өңдеу тарифін айқындаудың жаңа әдістемесін бекітсе, Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Ақтоғайдағы KAZ Minerals мыс балқыту зауыты құрылысына ресми түрде старт берді. Бұған дейін компания мұндай жобаны экономикалық тұрғыдан тиімсіз деп бағалаған еді, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.

Екі оқиғаның бір күнде болуы назар аудартады. Жаңа әдістеме мыс концентратын өңдеу тарифін белгілеу кезінде инвестициялық құрамдас бөлікті ескеруге мүмкіндік береді. Ал бірнеше жыл бұрын Қазақстанда өз мыс балқыту зауытын салуды экономикалық тұрғыдан тиімсіз деп санаған компания енді құны 1,8 млрд доллар болатын жобаны жүзеге асыруға кірісті.

Бұл кездейсоқ сәйкестік пе, әлде жаңа экономикалық жағдайлар KAZ Minerals компаниясының инвестициялық есебін өзгертуге ықпал етті ме?

Болашақ кәсіпорын жылына 300 мың тонна катодты мыс өндіруге қауқарлы болады. Алғашқы өнімді 2030 жылы шығару жоспарланған.

Алайда бүгін жобаның стратегиялық маңызы туралы айтылған мәлімдемелердің артында уәделер, бас тартулар және инвестициялық жоспарларды қайта қараудан тұратын 11 жылдық тарих жатыр.

KAZ Minerals мемлекеттік қолдаудың барлық тетігін пайдалана ма?

Қазіргі уақытта Ақтоғайдағы жобаны жүзеге асыру мемлекеттік қолдаудың бірнеше тетігімен қатар жүріп жатыр.

Біріншіден, зауыт Қазақстанның 17 ірі серпінді жобасының тізіміне және Республикалық индустрияландыру картасына енгізілген. Бұл жобаға мемлекеттік деңгейде қолдау көрсетіліп, оның іске асырылу мерзімдері бақыланатынын және туындаған мәселелерді шешуге жауапты органдардың жәрдемдесетінін білдіреді.

Екіншіден, жобаны қаржыландыруға Қазақстанның Даму банкі (ҚДБ) тартылуы мүмкін. 2025 жылғы қарашада жоба бойынша құжаттарды жинаудың алғашқы кезеңі жүріп жатқаны хабарланған. Ал 2026 жылғы маусымда KAZ Minerals басшылығы ҚДБ-ның ұзақ мерзімді қаржыландыру мүмкіндігі қарастырылып жатқанын растады.

Әзірге несие мақұлданғаны туралы ресми ақпарат жарияланған жоқ. Дегенмен мемлекеттік қаржы институтының қаржыландыру мүмкіндігін қарастыруының өзі назар аударуға тұрарлық.

Үшіншіден, ең маңызды жайттардың бірі – құрылысқа ресми старт берілерден аз уақыт бұрын мемлекет мыс концентратын өңдеу тарифін айқындаудың жаңа әдістемесін бекітті.

Жаңа әдістеме бойынша тарифті қалыптастыру кезінде өңдеу шығындары мен нормативтік пайданы ғана емес, қолданыстағы мыс балқыту зауыттарын жаңғыртуға және жаңа кәсіпорындар салуға жұмсалатын инвестицияларды да ескеруге болады.

Іс жүзінде бұл жаңа өндірістік қуаттарға салынған инвестицияларды концентратты өңдеу құны арқылы өтеуге мүмкіндік беретін тетік қалыптастырады. Соның арқасында зауыт құрылысының экономикалық тиімділігін алдын ала бағалау жеңілдеп, инвестицияның қайтарымын болжау мүмкіндігі артады.

Осылайша, бір мезетте бірнеше жағдай қалыптасты: мемлекет жобаны стратегиялық деңгейде сүйемелдеп отыр, ҚДБ арқылы қаржыландыру мүмкіндігі қарастырылуда, ал тариф белгілеудің жаңа ережелері инвестициялық шығындарды есепке алуға жол ашты. Осыдан кейін KAZ Minerals өз мыс балқыту зауытын салуға кірісетінін жариялады.

Қазақстанда мыс концентратын Қытайға экспорттауды азайтып, өз өндірісінде өңдеуге көшу үшін мемлекетке өнеркәсіптік саясаттың барлық дерлік тетігін іске қосуға тура келді ме?

Құрылысқа ресми старт беру рәсімінде Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың табиғи ресурстардың халыққа тиесілі екенін Конституцияда бекітілген қағидат ретінде еске салуы да маңызды. Мемлекет басшысы жобаның белгіленген мерзімде жүзеге асырылуына ерекше назар аударды.

Мемлекеттің жобаға мұншалықты көңіл бөлуі түсінікті. Өйткені соңғы 11 жылда компания өз жоспарларын бірнеше рет өзгертті. Мұндай жағдайда инвестиция салуға қатысты кезекті уәделердің өзі жеткіліксіз болуы мүмкін.

Экономикалық тұрғыдан тиімсіз жоба қалайша стратегиялық басымдыққа айналды?

Ақтоғайдағы мыс балқыту зауытының тарихы 2015 жылдан басталады. Сол кезде KAZ Minerals директорлар кеңесінің төрағасы Олег Новачук Қазақстанда мыс концентратын өз елімізде өңдеуді дамыту қажеттігін айтқан болатын.

«Мен мыс балқытуды қолдаймын және түпкі өнім Қазақстанда алынуы керек деп санаймын», – деген еді ол.

Алайда 2017 жылы KAZ Minerals зауыт құрылысынан бас тартып, жобаны зерттеуге жұмсалған 16 млн доллар шығынды есептен шығарды.

2018 жылғы қаңтарда Новачук бұл шешімнің себебін Kapital.kz басылымына берген сұхбатында түсіндірді.

«Құнын және экономикалық тиімділігін зерттегеннен кейін Қазақстанда тағы бір осындай өндіріс салудың ешқандай мәні жоқ екенін түсіндік», – деген болатын ол.

Компания өз зауытын салудың орнына Қытайдағы бос тұрған мыс балқыту қуаттарын пайдалануды жөн көрді.

Сонымен қатар KAZ Minerals тау-кен өндірісіне миллиардтаған инвестиция салудан бас тартқан жоқ. 2018 жылы компания Ақтоғай тау-кен байыту кешенін кеңейтуге құны 1,2 млрд доллар болатын жобаны жүзеге асырып жатқан еді.

Сонда мыс концентратын өндіру көлемін арттыруға миллиардтаған қаражат салу және шикізатты экспорттау тиімді болғанымен, оны Қазақстанның өз ішінде өңдейтін өндіріс құру экономикалық тұрғыдан тиімсіз деп бағаланды.

2024 жылғы маусымда компания мыс балқыту зауытын салу жоспарын қайта жариялады. Ол кезде жобаның құны 1,5 млрд доллар деп бағаланып, кәсіпорынды 2028 жылдың соңына дейін пайдалануға беру жоспарланған болатын.

Алайда сол жылдың қазан айында экологиялық құжаттамада құрылыс кестесі өзгеше көрсетілді. Онда жобаны аяқтау мерзімі 2029 жылғы наурыз деп белгіленген.

Ал 2026 жылғы қазанда инвестиция көлемі 1,8 млрд долларға дейін өсті. Алғашқы өнімді шығару мерзімі 2030 жылға шегерілді.

Осылайша, екі жыл ішінде жобаның жарияланған құны 20%-ға артты, ал оны жүзеге асыру мерзімі тағы да кейінге жылжыды.

KAZ Minerals ұстанымы неге өзгерді?

Енді Олег Новачук жобаның маңызын басқаша сипаттап отыр.

«KAZ Minerals үшін металлургиялық кешен салу – стратегиялық инвестициялық шешім және Қазақстан экономикасына салынатын ұзақ мерзімді инвестиция», – деді ол Президенттің қатысуымен өткен телемост барысында.

Он бір жыл ішінде компанияның өз өндірісінде мыс өңдеуге қатысты ұстанымы бірнеше рет өзгерді. Алғашында бұл қажеттілік ретінде қарастырылды, кейін экономикалық тұрғыдан мағынасыз жоба деп танылды. Енді ол стратегиялық инвестициялық шешім ретінде ұсынылып отыр.

Осы тұста бірнеше заңды сұрақ туындайды: жобаның экономикалық есебінде нақты не өзгерді? Сегіз жыл бұрын тиімсіз деп бағаланған зауыт неліктен қазір стратегиялық басымдыққа айналды? Бұл шешімге мемлекет қалыптастырып отырған жаңа экономикалық жағдайлар қаншалықты ықпал етті?

Қалай болғанда да, бүгінде жобаны жүзеге асыру үшін мемлекеттік қолдаудың бірнеше тетігі қатар қарастырылып отыр. Олардың ішінде мыс концентратын өңдеу тарифін айқындаудың жаңа әдістемесінің маңызы ерекше. Ол Қазақстан аумағында концентрат өңдеуді экономикалық тұрғыдан тиімдірек әрі инвесторлар үшін тартымдырақ етуге бағытталған.

20 қазандағы оқиғалардан кейін жаңа әдістемеден кімдер пайда көруі мүмкін екені де айқынырақ бола түсті. Ең алдымен, қолданыстағы өндірістерін жаңғыртуға және жаңа қуаттар салуға мүдделі өңдеуші кәсіпорындар ұтады. Құны 1,8 млрд доллар болатын жобасы бар KAZ Minerals – осындай нарықтың негізгі қатысушыларының бірі.