Банктердің бұл бағытты таңдауы түсінікті: тұтынушылық несие беру әлдеқайда оңай, тәуекелі жылдам өтеледі және пайда маржасы өте жоғары.
Қазақстандағы екінші деңгейлі банктердің соңғы жылдардағы қызметі қаржылық көрсеткіштер тұрғысынан жоғары табыстылықты көрсетіп отыр. Алайда бұл рекордтық пайданың артында халықтың қарыз жүктемесінің күрт артуы мен банктердің агрессивті несиелендіру саясаты жатқаны жасырын емес. Бүгінгі таңда екінші деңгейлі банктердің басты назары өндірістік немесе ұзақ мерзімді инвестициялық жобаларға емес, қысқа мерзімді әрі жоғары пайыздық ставкасы бар тұтынушылық несиелерге ауып кеткен. Бұл жағдай қоғамда, сарапшылар ортасында және қарапайым азаматтар арасында үлкен орынды алаңдаушылық туғызып отыр, деп жазады Sn.kz ақпарат порталы.
Банктердің бұл бағытты таңдауы түсінікті: тұтынушылық несие беру әлдеқайда оңай, тәуекелі жылдам өтеледі және пайда маржасы өте жоғары. Алайда екінші деңгейлі қаржы ұйымдарының басты функциясы - тек жеңіл пайда табу емес, экономиканың реалды секторын қаржыландыру және халықтың қаржылық сауаттылығы мен тұрақтылығына жауапкершілікпен қарау болуы тиіс. Іс жүзінде банктер азаматтардың нақты төлем қабілетін толық бағаламай, несиелерді онлайн форматта санаулы минуттарда үлестіруді әдетке айналдырды. Мұндай агрессивті маркетинг пен шамадан тыс жарнама халықты шектен тыс қарыз батпағына батыруға тікелей ықпал етуде.
Тұтынушылық несиенің тым оңай әрі қолжетімді болуы азаматтардың эмоционалды сатып алуларына түрткі болады. Несиелік өнімдердің арнайы мобильді қосымшалар арқылы бір-екі басумен берілуі - банктердің заманауи технологиялық жетістігі сияқты көргенімен, оның әлеуметтік салдары өте ауыр. Халық өзінің келешектегі кірістерін дұрыс есептемей, ағымдағы тұтынушылық қажеттіліктерін несие есебінен жауып, нәтижесінде қаржылық тығырыққа тіреледі.
Тағы бір өзекті мәселе - банктердің жасырын комиссиялары мен қосымша қызметтерді таңу тәжірибесі. Көптеген қаржы институттары несие шартын жасасу кезінде сақтандыру полистерін, шотты жүргізу үшін қосымша төлемдерді немесе түрлі сервистік ақыларды ашық білдіртпей қосып жібереді. Нәтижесінде тұтынушы үшін несиенің нақты сыйақы мөлшерлемесі алғаш айтылған немесе жарнамаланған пайыздан әлдеқайда жоғары болып шығады. Мұндай ашық емес баға белгілеу саясаты тұтынушылардың құқықтарын шектеп, банк секторларына деген халықтың сенімін нашарлатады.
Сонымен бірге, банктердің шағын және орта бизнесті несиелендіруге келгенде тым қатаң әрі икемсіз талаптар қоятыны жиі айтылады. Өндірістік кәсіпорындар мен кәсіпкерлер несие алу үшін тым көп кепілзат ұсынуға және ұзақ бюрократиялық процедуралардан өтуге мәжбүр. Ал тұтынушылық несиелер ешқандай кепілсіз, жеңіл беріледі. Банктердің бұл таңдауы елдегі шағын бизнестің дамуын баяулатып, қаржы ресурстарының дұрыс бөлінбеуіне алып келеді. Бизнеске ақша салынбаған соң, жаңа жұмыс орындары ашылмайды, отандық өндіріс өспейді.
Банктердің бұл саясаты экономикадағы дисбалансты одан ары тереңдете түседі. Себебі тұтынушылық несие арқылы нарыққа құйылған ақша негізінен шетелдік импорттық тауарларды (телефондар, тұрмыстық техника, киім-кешек) сатып алуға жұмсалады. Түпкі нәтижесінде банктер таратқан несие қаражаты отандық өндірушілерді емес, сыртқы импорттаушыларды қаржыландырып, елден капиталдың сыртқа кетуіне жанама түрде ықпал етеді.
Проблемалық несиелерді өндіріп алу жүйесі де елеулі сынға лайық. Қарыз алушы уақытша қаржылық қиындықтарға тап болғанда, банктер икемді реструктуризация немесе демалыс ұсынудың орнына айыппұлдар мен өсімпаздарды тез арада еселеп көбейтуге көшеді. Сонымен қатар, берешекті коллекторлық агенттіктерге қайта сату немесе азаматтардың барлық шоттарын сот арқылы бұғаттау шаралары отбасылардың әлеуметтік жағдайын одан ары нашарлатады.
Пайыздық саясаттың әділдігі де үлкен күмән тудырады. Банктер депозитерге беретін пайыздық мөлшерлеме мен несие бойынша алатын пайыздық мөлшерлеме арасындағы маржа тым алшақ. Бұл маржа банктерге оңай табыс әкелгенімен, жалпы экономикалық орта үшін тиімсіз. Қаржы ресурстарының бұлайша тек қаржы ұйымдарының ішінде шоғырлануы реалды сектордың айналым капиталын тарылтады.
Сондықтан да екінші деңгейлі банктер өздерінің корпоративтік жауапкершілігін түбегейлі қайта қарауы тиіс. Қаржы ұйымдарының тұрақтылығы мен беделі тек миллиардтаған таза пайдамен емес, тұтынушыларға деген әділ қарым-қатынаспен және экономикаға қосқан нақты үлесімен өлшенуі керек. Банктер өз несиелеу саясатын ашық, әділ және әлеуметтік жауапты етіп құрмаса, олардың қызметіне деген қоғамдық сын арта беретіні анық.
Қорытындылай келе, банк секторларының тұрақты дамуы азаматтардың әл-ауқатымен тікелей байланысты. Тек қана сұранысты жасанды түрде ынталандырып, халықты қарызға батыру арқылы жеткен қаржылық табыс ұзақ мерзімді перспективада орнықты бола алмайды. Банктер халықтың сауатты қаржылық жоспарлауына көмектесетін, бизнеске қолдау көрсететін және ашық шарттар ұсынатын әріптеске айналуы тиіс.