Банктерден бір айда 800 млрд теңгеге жуық депозит азайды: ақша қайда кетті?

Қазақстан банктеріндегі депозит көлемі бір айда едәуір қысқарды. Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің 6 қазанда жариялаған есебіне сәйкес, тамыздың қорытындысында резиденттердің депозиттері 1,5%-ға азайып, 50,2 трлн теңгені құрады. Бұл алдыңғы айдағы деңгеймен салыстырғанда шамамен 760 млрд теңгеге кем. Қарапайым тілмен айтқанда, банктердегі салымдардың теңгемен есептелген жалпы көлемі бір айда 800 млрд теңгеге жуық төмендеген, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.

Бір қарағанда, мұндай сан алаңдатарлық көрінеді. Алайда оны «халық банктерден жаппай ақша шешіп алды» деп түсіндіру қате. Ресми мәлімет бойынша, жеке тұлғалардың депозиттері керісінше 0,1%-ға өсіп, 28,5 трлн теңгеге жеткен. Негізгі төмендеу кәсіпорындардың салымдарынан байқалды: заңды тұлғалардың депозиттері 3,9%-ға қысқарып, 21,6 трлн теңге болды.

Бұл айырмашылық маңызды. Халықтың жинағы мен кәсіпорындардың уақытша бос ақшасы банкте бірдей мақсатпен жатпайды. Азамат көбіне ақшасын жинау немесе пайыздық табыс алу үшін салады. Ал компания депозиттегі қаржыны жалақы төлеуге, жеткізушілермен есеп айырысуға, салық төлеуге, тауар сатып алуға немесе жаңа жобаға жұмсауы мүмкін. Сондықтан корпоративтік депозиттің азаюы міндетті түрде банктерге сенімнің жоғалғанын білдірмейді.

Тағы бір ескеретін жайт бар. Тамызда шетел валютасындағы депозиттер 5,6%-ға төмендеп, 9,2 трлн теңгеге жеткен. Реттеуші бұл өзгеріске теңгенің долларға қатысты 2,4%-ға нығаюы да әсер еткенін көрсетеді. Яғни доллардағы салым көлемі өзгермесе де, оны теңгеге айналдырып есептегендегі құны бағамға байланысты азаюы мүмкін. Демек депозиттердің жалпы төмендеуін тек банктен ақша әкетумен байланыстыруға болмайды.

Дегенмен мұндай өзгеріс назардан тыс қалмауға тиіс. Банктер үшін клиенттердің депозиті – қаржыландырудың басты көздерінің бірі. 1 қыркүйектегі жағдай бойынша банк секторы міндеттемелерінің 79,2%-ы, яғни 51 трлн теңгесі клиенттердің салымдарына тиесілі. Демек салымдардың көлемі мен құрылымындағы өзгеріс банктің күнделікті қызметіне тікелей қатысты.

Банктер депозитке ақша тартқанда оның бір бөлігін несиеге, бір бөлігін өтімді құралдарға орналастырады. Клиент өз ақшасын сұрағанда банк міндеттемесін уақытында орындауға тиіс. Сол себепті салымдардың тұрақтылығы банк үшін табыс көлемінен кем емес маңызды. Әсіресе кәсіпорындардың ірі сомалары қысқа мерзімде қозғалғанда, банктің ақша ағынын дұрыс жоспарлауы шешуші рөл атқарады.

Бірақ қазіргі дерек банк жүйесінде ақша жетіспей қалды дегенді білдірмейді. Агенттік мәліметінше, 1 қыркүйекте банктердің жоғары өтімді активтері 23,2 трлн теңге немесе барлық активтердің 30,6%-ы болған. Бұл – банктердің міндеттемелерін орындауға арналған өтімді қаражаты бар екенін көрсететін маңызды көрсеткіш. Дегенмен ол ақшаның бәрін еркін жұмсауға болады деген сөз емес: банктер оны салымшылар алдындағы міндеттемелерін өтеу және тұрақтылықты сақтау үшін ұстайды.

Мәселенің екінші жағы – депозиттің бағасы. Тамызда жеке тұлғалардың теңгедегі мерзімді депозиттері бойынша орташа мөлшерлеме 14,6%-ға дейін, ал банктік емес заңды тұлғалардың мерзімді салымдары бойынша 15,7%-ға дейін төмендеген. Салымшы үшін бұл жаңа орналастырылатын ақшадан түсетін табыстың өзгеруі мүмкін екенін білдіреді. Бірақ нақты табыс әр банктің өніміне, мерзіміне және шарттарына байланысты.

Осы тұста банктерге қоятын сұрақ туындайды: кәсіпорындардың депозиті азайып, қаржы нарығында ақша қозғалысы өзгеріп жатқанда, салымшыларға ұсынылатын шарттар қаншалықты ашық? Банк мөлшерлемені өзгерткенде клиент оның қай салымға, қай күннен бастап және қандай жағдайда қолданылатынын бірден түсінуі керек. Қаржы ұйымы үшін бұл – жарнама мәселесі емес, клиент сенімінің негізі.

Тамыздағы статистика тағы бір үрдісті көрсетті. Теңгедегі депозиттердің көлемі 0,5%-ға азайып, 41 трлн теңге болды. Ал шетел валютасындағы салымдардың үлесі төмендеп, депозиттердің долларлану деңгейі шілдедегі 19,1%-дан тамызда 18,3%-ға түсті. Бұл көрсеткіштің өзгеруіне валюта бағамы да әсер еткенін ескеру қажет. Сондықтан «халық доллардан толық бас тартып жатыр» деген асығыс қорытынды жасауға негіз жоқ.

Банк секторының жалпы қаржылық жағдайы әзірге тұрақты. 1 қыркүйекте оның активтері 75,7 трлн теңгеге жеткен. 2026 жылдың алғашқы сегіз айында банктер 1,61 трлн теңге таза пайда тапты. Бұл – қаржы ұйымдарының табысты жұмыс істеп отырғанының белгісі. Бірақ банктің пайдасы көп болуы депозит нарығындағы кез келген өзгерісті елемеуге болады дегенді білдірмейді.

Нарық үшін маңыздысы – депозит көлемінің бір айдағы төмендеуі ғана емес, оның себебі мен жалғасу-жалғаспайтыны. Егер кәсіпорындар ақшасын өндіріс пен айналымға жұмсаса, бұл экономикалық белсенділіктің белгісі болуы мүмкін. Егер салымдар банктер арасындағы бәсеке, мөлшерлеме немесе тәуекелге байланысты ауысса, онда мүлде басқа мәселе туындайды. Қолда бар жиынтық статистика осы себептердің қайсысы басым болғанын нақты анықтауға жеткіліксіз.

Сондықтан банктер мен реттеуші үшін басты міндет – салымдардың қозғалысын тек жалпы сомамен түсіндірмей, оның құрылымын ашық көрсету. Қанша қаражат теңге бағамының өзгеруінен азайды? Қаншасы кәсіпорындардың ағымдағы төлемдеріне жұмсалды? Қаншасы басқа қаржы құралдарына ауысты? Осындай мәліметтер болмаса, жүздеген миллиард теңгенің төмендеуін жұрт әртүрлі жорамалмен түсіндіруге мәжбүр болады.

Салымшы үшін де бір қағида маңызды: депозит таңдағанда тек жоғары пайызға қарау жеткіліксіз. Ақшаны мерзімінен бұрын алу мүмкіндігі, пайыздың есептелу тәртібі, салымның кепілдендірілу шарттары және банктің қаржылық жағдайы да ескерілуі тиіс. Әсіресе жинақ салымы мен күнделікті пайдаланылатын шоттағы ақшаның шарттары бірдей емес.

Қорытындысында тамыздағы шамамен 760 млрд теңгелік төмендеу банк жүйесінен халықтың жаппай қашқанын дәлелдемейді. Жеке тұлғалардың депозиттері аздап өскен, ал негізгі қысқару компаниялар салымдары мен валюталық депозиттердің теңгемен есептелген көлемінде байқалған. Бірақ бұл жағдай банктердің клиент ақшасына қаншалықты тәуелді екенін тағы бір мәрте көрсетті. Банктердің міндеті – салым тарту ғана емес, сол қаражаттың қауіпсіздігін қамтамасыз етіп, клиентке әр өзгерістің мәнін түсінікті жеткізу.