Алайда бір медальға қарап «бәрі керемет» деу де, «ақша бекер кетті» деу де ерте: тиімділік туралы сөйлесу үшін нәтижені тарихи траекториямен және қаржыландыру құрылымымен салыстыру қажет.
Милан–Кортина 2026 Қазақстан үшін бір ғана алтын медальмен аяқталды. Бірақ бұл – жай ғана «бір жүлде» емес: ресми қорытынды бойынша Қазақстан 1994 жылдан бері алғаш рет қысқы Олимпиадада алтын алып, медальдық есепте 19-орынға көтерілді.
2022 жылғы Бейжің 2022 ойындарындағы медальсыз нәтиже фонында мұндай «бір алтын» жанкүйер үмітін қайта жандандырды. Сонымен бірге, ашық дерек бойынша Италиядағы ойындарға Қазақстаннан 36 спортшы қатысқаны айтылды.
Алайда бір медальға қарап «бәрі керемет» деу де, «ақша бекер кетті» деу де ерте: тиімділік туралы сөйлесу үшін нәтижені тарихи траекториямен және қаржыландыру құрылымымен салыстыру қажет.
Қазақстан құрамасы Олимпиаданы бір алтын медальмен аяқтады, жалғыз награданы ерлер арасындағы мәнерлеп сырғанауда чемпион атанған Михаил Шайдоров әкелді. Қазақстанның Ұлттық Олимпиада комитеті бұл нәтижені тәуелсіздік кезеңіндегі қысқы Олимпиададағы «екінші ең үздік көрсеткіш» деп бағалайды және салыстыру үшін 1994 жылғы нәтижені алға тартады: 1994 жылы Қазақстан 1 алтын, 2 күміс алып, медальдық есепте 12-орынға шыққан. Сол ресми шолуда кейінгі Олимпиада нәтижелері де беріледі: 1998 жылы 2 қола; 2002 және 2006 жылдары медаль болмаған; 2010 жылы 1 күміс; 2014 және 2018 жылдары 1 қола; 2022 жылы медальсыз аяқталған. Демек, 2026 жылғы «бір алтын» медаль саны бойынша шағын көрінгенімен, тарихи тұрғыда «алтынды қайта әкелген» нәтиже ретінде ерекшеленеді.
Бұл алтынның қосымша мәні бар: Қазақстан тарихында мәнерлеп сырғанаудан Олимпиада алтыны алғаш рет алынды. Бұған дейін осы спортта елдің ең танымал шыңы ретінде 2014 жылғы Сочи Олимпиадасында Денис Тен алған қола аталады. Сондықтан 2026 жетістігі тек медальдық есепті жақсартқан оқиға ғана емес, қысқы спорттың «моральдық капиталын» да күшейтетін фактор: жас спортшыларға мотивация, федерацияларға нақты «әлемдік деңгейге шығуға болады» деген сигнал, демеушілер үшін «жеңіс тарихын» қалыптастыру.
Жанкүйер үміті көбіне медаль санымен өлшенеді. Ал спортты басқару тұрғысынан лицензия саны, финалға өту, топ-8/топ-10 көрсеткіштері, маусым ішіндегі тұрақтылық, жас резервтің өсімі секілді көрсеткіштер маңызды. Ашық дереккөздерде Қазақстанның Милан–Кортина-2026 үшін бекітілген ресми «медаль жоспары» немесе KPI-пакетінің толық мәтіні жарияланғаны байқалмайды, сондықтан қоғамдық үміт көбіне «маусымдағы форма» мен «кім медальға жақын?» деген болжамға сүйенді. Осы өлшеммен қарасақ, бір алтын – эмоциялық тұрғыда толық ақталу: алтын 32 жылдық үзілістен кейін қайта келді. Бірақ стратегиялық тұрғыда тәуекел сақталады: 36 спортшы қатысқанымен, медаль тек бір спорт түрінен келді.
13,3 млрд теңге: қаржы қайда жұмсалды? Туризм және спорт министрлігі ресми мәліметі бойынша қысқы спорттағы төртжылдық олимпиадалық циклді қаржыландыру көлемі 13,3 млрд теңге болды. Бұл қаржы республикалық және жергілікті бюджеттерден, сондай-ақ бюджеттен тыс және демеушілік көздерден жинақталғаны айтылады. Министрлік қаржының негізгі бағыттарын да атайды: • спорттық инвентарь мен экипировка; • спортшылар мен бапкерлердің еңбекақысы; • медициналық-ғылыми сүйемелдеу; • оқу-жаттығу жиындары; • халықаралық жарыстар мен лицензиялық старттарға қатысу сияқты баптар.
Дайындық «көлемі»: жиындар, жарыстар, шетелдік кеңесшілер. Министрлік дерегіне сүйенсек, олимпиадалық цикл ішінде ұлттық құрамалар 612 оқу-жаттығу жиынын өткізіп, 434 халықаралық жарысқа қатысқан. Дайындық сапасын арттыру үшін бірқатар елден 13 шетелдік тренер-кеңесші тартылғаны да ресми түрде хабарланды. Осы екі көрсеткіш (612 жиын және 434 халықаралық старт) қаржыландырудың «бір Олимпиадаға барып келуге» емес, төрт жыл бойы рейтинг жинау, лицензия алу және тұрақты жарыстық тәжірибе қалыптастыруға негізделген ұзақ цикл екенін көрсетеді.
Адресаттық қолдау мысалы: бір чемпионның бір жылдық шығыны. Министрлік 2025 жылы чемпион спортшыны дайындауға кеткен шығындарды нақты кейс арқылы жариялады: спортшы мен мамандар командасына (жеке бапкер, консультант, бас бапкер, массажист, психолог, хореографтар және т.б.) жұмсалған жалпы шығын 263 394 581 теңге болған.
Оның ішінде 19 оқу-жаттығу жиынына 47 млн теңге, 5 халықаралық жарысқа 16 млн теңге бөлінгені көрсетілген; сондай-ақ жалақы компоненттері де аталады (спортшының жалақысы 33 989 000 теңге). Жеке бапкер ретінде Алексей Урмановтың еңбекақысы да көрсеткіштер қатарында берілген (26 млн теңгеден астам).
Бұл мәлімет элиталық спорттың табиғатын ашып береді: Олимпиада чемпионы көбіне «бір адамның еңбегі» емес, көпсалалы команданың бірлескен жұмысы.
«Бір медальдың құны» және тиімділік туралы ауыр сұрақ. Егер 13,3 млрд теңгені Олимпиададағы 1 алтынға тікелей бөлсек, «бір медальдың шартты құны» 13,3 млрд теңге болып шығады. Мұның шектеуі түсінікті: шығын тек медальға емес, ондаған спортшыға, лицензия алу процесіне, медициналық және ғылыми сүйемелдеуге, кадрлық резервке де жұмсалады.
Дегенмен дәл осындай «шартты есеп» қоғамда тиімділік талқысын бастайды. Операциялық тұрғыда қарасақ, 13,3 млрд теңгені 612 жиынға бөлгенде бір жиынға орта есеппен ≈22 млн теңге, ал 434 халықаралық стартқа бөлгенде бір стартқа ≈31 млн теңге шығады.
Министрлік Олимпиада және Паралимпиада жүлдегерлеріне сыйақы беру туралы үкімет қаулысы қабылданғанын және төлем тәртібі мен көлемі бұрыннан бекітілген нормаға сәйкес болатынын хабарлаған. Мұндай нормалардың бір үлгісі ретінде 2020 жылғы нормативтік актіде Олимпиада ойындарының 1-орны үшін 250 000 АҚШ долларының теңгедегі баламасы көрсетілген (бірақ құжаттың кейін күшін жойғаны да сол мәтінде белгіленген).
Сондықтан 2026 жылғы төлем мөлшерлері мен тәртібін нақтылау қажет болса, ең ықтимал ресми жол – қолданыстағы құқықтық база мен министрліктің актуалды бұйрықтарын тексеру, ал ашық мәтінде дәл осы жер ақпараттық «үзіліс» ретінде көрінеді.
13,3 млрд теңгенің спорт түрлері, өңірлер және нақты шығыс баптары бойынша толық бөлінісі тұрақты жарияланбаса, қоғамдық бақылау әлсірейді. Сол себепті нақтылауға болатын ықтимал ресми көздер қатарында ашық бюджет порталдары, республикалық және жергілікті бюджет атқарылуы туралы есептер, мемлекеттік сатып алу деректері, сондай-ақ мемлекеттік аудит қорытындылары бар (ашық нұсқада толық детализация жоқ болғандықтан, бұл жерде «нақтылануы тиіс» деп белгілеу орынды). Милан–Кортина-2026 жанкүйер үмітін эмоциялық тұрғыда ақтады: алтын медаль қайта келді. Бірақ ұзақ мерзімде сенім мен тұрақтылық үшін екі міндет тұр: бірнеше спорт түрінен тұрақты жоғары орындар көрсету және қаржыландырудың ашықтығын күшейту.