Соңғы жеті жылдағы басты ерекшелік — өзгерістердің бірден емес, кезең-кезеңімен жүргізілуі.
Соңғы жеті жыл ішінде Қазақстанда үлкен өзгерістер болды. Оны кейбіреулер бірден байқамауы мүмкін, бірақ саяси, әлеуметтік және экономикалық салалардың бәрінде жүйелі трансформация жүрді. Мәжіліс депутаты Еркін Әбілдің айтуынша, осы кезеңнің ең басты нәтижесі – елдің тұрақтылығын сақтай отырып, жаңа саяси модельге көшу.
«Соңғы жеті жылдың ішінде Қазақстанда үлкен өзгерістер болды. Оны кейбіреулер көрмеуі мүмкін. Саяси салада да, әлеуметтік салада да үлкен өзгерістер болды. Ең бастысы – біз әлеуметтік-экономикалық және саяси тұрақтылықты сақтап қалдық. Осы жеті жылдың ішінде үш үлкен дағдарыс болды. Біріншісі – пандемия, ол бүкіл өмір салаларына әсер етті. Екіншісі – Қаңтар оқиғалары, ол саяси тұрақтылыққа үлкен қауіп төндірді. Үшіншісі – су тасқыны. Осы үш дағдарыстан біз шығып қана қоймай, экономикалық өсімді сақтап, экономиканың құрылымын өзгертіп, саяси жаңару кезеңіне өттік. Бұл – соңғы жеті жылдың нәтижесі», – деді Еркін Әбіл.
Депутаттың айтуынша, негізгі өзгерістер саяси реформалардан басталды.
«2019 жылдан бастап бірнеше саяси реформа өтті. Олардың барлығы бір-бірімен байланысты болды. 2022 жылы үлкен өзгерістер болды. Парламенттің рөлі күшейді, Президент өкілеттігі шектелді, Президенттің өкілет мерзімі қайта қаралды. Президенттің туыстарына мемлекеттік және квазимемлекеттік органдарда қызмет атқаруға шектеу қойылды. Сонымен бірге әкімдерді сайлау жүйесі енгізілді. Ал кешегі референдум – осы саяси өзгерістердің жалғасы деп айтуға болады. 2019 жылғы Қазақстан мен қазіргі Қазақстанды салыстыруға болмайды. Бұрын жүйе көбіне тұлғаға байланысты болса, қазір біз институционалдық өзгерістерге көшіп жатырмыз. Ертең Президент дегенде бірінші адам емес, саяси институт маңызды болады. Бұл – үлкен өзгеріс. Халық оны бірден сезбеуі мүмкін, бірақ 2019 жылғы саяси жүйе мен қазіргі жүйе екі түрлі», – деді депутат.
Еркін Әбіл реформаларды бағалағанда тек билік тармақтарының өкілеттігін емес, бүкіл жүйенің тұрақтылығын қарау керек екенін айтты.
«Кейбір сарапшылар тек Президенттің билігі күшейді ме, әлде әлсіреді ме, Парламент күшейді ме деген мәселеге ғана қарайды. Бірақ біз мұны жүйелі түрде қарауымыз керек. Саяси жүйенің тұрақтылығы қандай болады? Болашақта мүмкін болатын дағдарыстан шығу мүмкіндігі қандай? Қазіргі өзгерістер біртіндеп саяси жүйенің тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Бұл тек баланс мәселесі емес, тұрақтылық мәселесі», – деді ол.
Экономика саласында да өзгерістер бар екенін депутат ерекше атап өтті.
«Соңғы 5–6 жылдың ішінде экономиканың жалпы құрылымы өзгере бастады. Біз бірте-бірте таза шикізатқа тәуелділіктен кетіп жатырмыз. Әлі толық кеттік деп айтуға болмайды. Бюджет табысының шамамен 60 пайызы мұнайдан түседі. Бірақ бұрын бұл көрсеткіш 80–90 пайыз болған. Қазір мұнайдан тыс табыс көздері көбейіп жатыр. Өңдеу өнеркәсібі, машина жасау, өндіріс дамып келеді. Егер осы қарқын сақталса, алдағы жылдары мұнайға тәуелділік айтарлықтай азаяды», – деді Еркін Әбіл.
Депутат жергілікті өзін-өзі басқару жүйесінің күшеюін де маңызды өзгерістердің бірі деп санайды.
«Соңғы жылдары жергілікті биліктің рөлі күшейді. Жаңа бюджеттік және салық кодекстері қабылданып, қаржының бір бөлігі жергілікті деңгейге берілді. Бұрын барлық шешімді орталық қабылдайтын. Қазір ауылдар өз бюджетін өздері жоспарлай бастады. Бұл – үлкен өзгеріс. Бұл әлі жолдың басы ғана, бірақ жергілікті басқару күшейіп келеді», – деді ол.
Ғылым мен білім саласына көзқарас та өзгерген.
«Соңғы жылдары ғылым мен білімге бөлінетін қаржы бірнеше есе өсті. Зертханалар ашылып жатыр, университеттердің жағдайы жақсарып келеді. Жайлы мектептер салынып жатыр. Бұрын адами капитал туралы көп айтатынбыз, бірақ нақты қолдау аз еді. Қазір ғылым мен инновацияны дамыту нақты саясатқа айналды», – деді депутат.
Сыртқы саясаттағы өзгерістер де соңғы жылдардың маңызды нәтижесі ретінде аталды.
«Соңғы жылдары Қазақстан халықаралық аренада дербес күш ретінде көріне бастады. Түркі мемлекеттері арасындағы ынтымақтастық күшейді. Орталық Азия елдерімен қарым-қатынас мүлде жаңа деңгейге шықты. Бұрын көршілермен байланыс әлсіз болды деп айтуға болатын. Қазір көптеген мәселеде біртұтас аймақ ретінде әрекет етіп жатырмыз. 5+1 формат, кейін 6+1 формат – соның дәлелі», – деді Еркін Әбіл.
Сарапшылардың пікірінше, соңғы жеті жылдағы өзгерістердің басты ерекшелігі – жүйенің біртіндеп жаңаруы. Саяси реформалар, экономиканы әртараптандыру, өңірлердің күшеюі және білімге басымдық беру – ұзақ мерзімді саясаттың белгісі.
Қоғам бұл өзгерістерді бірден сезбеуі мүмкін. Бірақ 2019 жылғы Қазақстан мен қазіргі Қазақстанды салыстырғанда, басқару жүйесі, экономикалық құрылым және халықаралық позиция айтарлықтай өзгергені байқалады. Сондықтан соңғы жеті жылды елдің жаңа кезеңге өткен уақыты деп бағалауға болады.
Соңғы жеті жыл Қазақстан үшін саяси тұрақтылықты сақтай отырып, басқару жүйесін жаңарту және экономиканы қайта бейімдеу кезеңі болды. 2019 жылдан кейін елде бірқатар реформалар жүргізіліп, мемлекеттік саясаттың бағыты біртіндеп өзгерді. Бұл кезең күрделі халықаралық жағдаймен, ішкі дағдарыстармен және экономикалық қысыммен қатар келсе де, Қазақстан негізгі бағыттарды сақтап қалды.
Алдымен саяси жүйеде өзгерістер болды. Конституцияға енгізілген түзетулерден кейін Парламенттің рөлі күшейіп, Конституциялық сот қайта құрылды, сайлау жүйесіне өзгерістер енгізілді. Мәжіліс пен мәслихат депутаттарын аралас жүйе бойынша сайлау енгізіліп, саяси партиялардың қатысуына мүмкіндік кеңейді. Президент өкілеттігін бір мерзіммен шектеу туралы шешім қабылданып, мемлекеттік қызметке туыстық ықпалға шектеу қойылды. Бұл қадамдар билік жүйесін жеке тұлғаға емес, институттарға сүйенетін модельге көшірудің бастамасы ретінде бағаланды.
Экономика саласында соңғы жылдары әртараптандыру саясаты күшейді. Бұрынғыдай тек мұнай мен шикізатқа тәуелді болмау үшін өңдеу өнеркәсібі, машина жасау, агроөнеркәсіп, көлік-логистика және цифрлық технология бағыттары дамытылды. Қазақстан арқылы өтетін Транскаспий халықаралық дәлізі іске қосылып, теміржол және порт инфрақұрылымы кеңейді. Бұл елдің транзиттік әлеуетін арттырып, жаңа табыс көздерін қалыптастыруға мүмкіндік берді.
Соңғы жылдары қаржы саясаты да өзгерді. Ұлттық қор қаражатын пайдалану тәртібі қатаңдатылып, бюджет тұрақтылығын сақтау үшін жаңа фискалдық ережелер енгізілді. Мемлекеттік шығындарды бақылау күшейтіліп, ұзақ мерзімді экономикалық тұрақтылыққа басымдық берілді.
Әлеуметтік салада да өзгерістер болды. Мұғалімдердің жалақысы бірнеше кезеңмен өсті, дәрігерлердің еңбекақысы артты, жаңа мектептер мен медициналық нысандар салынды. «Жайлы мектеп» ұлттық жобасы іске қосылып, оқушы орындарының тапшылығын азайтуға бағытталған құрылыс жұмыстары басталды. Ауылдық медицина жүйесін жаңарту бағдарламасы қабылданды. Сонымен қатар тұрғын үй бағдарламалары кеңейіп, жастар мен әлеуметтік топтарға арналған жаңа ипотекалық мүмкіндіктер пайда болды.
Ғылым мен білім саласына бөлінетін қаржы көлемі де ұлғайды. Университеттерді жаңарту, зертханалар ашу, ғылыми гранттарды көбейту бағытында жұмыстар жүргізілді. Сарапшылар бұл өзгерістерді экономиканы ұзақ мерзімде технология мен білімге негіздеу әрекеті деп бағалайды.
Аймақтық саясатта жергілікті басқару жүйесі күшейе бастады. Ауыл әкімдерін сайлау енгізіліп, жергілікті бюджеттердің дербестігі кеңейді. Бұрын орталықта қабылданған кейбір шешімдер өңір деңгейіне берілді. Бұл жергілікті биліктің жауапкершілігін арттырып, аймақтардың мүмкіндігін кеңейтті.
Сыртқы саясатта Қазақстан көпвекторлы бағытты сақтап қалды. Орталық Азия елдерімен ынтымақтастық күшейіп, Түркі мемлекеттері ұйымы, 5+1 форматтары, Еуропа мен Азия арасындағы жаңа көлік бағыттары іске қосылды. Геосаяси жағдай күрделі кезеңде Қазақстан теңгерімді саясат жүргізуге тырысты.
Сарапшылардың пікірінше, соңғы жеті жылдағы басты ерекшелік — өзгерістердің бірден емес, кезең-кезеңімен жүргізілуі. Бұл тәсіл күрделі жағдайда тұрақтылықты сақтап, жүйені біртіндеп жаңартуға мүмкіндік берді. Сондықтан көптеген сарапшылар 2019 жылдан кейінгі кезеңді Қазақстанның жаңа саяси және экономикалық модельге өткен уақыты деп бағалайды.
Соңғы жылдардағы тағы бір өзгеріс – цифрландыру мен мемлекеттік қызметтің жаңаруы
Соңғы жеті жылда Қазақстанда цифрландыру бағыты айтарлықтай күшейді. Мемлекеттік қызметтердің басым бөлігі электронды форматқа көшіріліп, халыққа қызмет көрсету жүйесі жеңілдетілді. Құжат алу, тіркеу, төлем жасау, әлеуметтік қызметтерді рәсімдеу сияқты көптеген рәсім онлайн форматқа өтті. Сарапшылардың айтуынша, бұл өзгерістер бюрократияны азайтып, сыбайлас жемқорлық тәуекелін төмендетуге мүмкіндік берді. Сонымен бірге финтех саласы қарқынды дамыды. Қазақстан ТМД кеңістігінде цифрлық банкинг пен онлайн төлем жүйесі дамыған елдердің қатарына кірді. Қолма-қол ақшасыз төлем үлесі бірнеше есе өсті.Соңғы жылдары ұлттық қауіпсіздік мәселесіне де ерекше назар аударылды. Қаңтар оқиғасынан кейін күштік құрылымдарды реформалау, армияны жаңарту, шекара қауіпсіздігін күшейту бағытында өзгерістер жасалды.
Қорғаныс саласына бөлінетін қаржы көбейіп, әскери техника жаңартылды. Терроризмге қарсы және төтенше жағдайларға дайындық жүйесі қайта қаралды. Сарапшылар бұл өзгерістерді ішкі тұрақтылықты сақтауға бағытталған қажетті қадам деп бағалайды.
Соңғы жылдары энергетика саласында да жаңа жобалар басталды. Электр тапшылығын азайту үшін жаңа станциялар салу, газдандыруды кеңейту, жаңартылатын энергия көздерін дамыту бағытында жұмыстар жүргізілуде.
Қазақстанда жел, күн және су энергетикасына инвестиция тарту күшейді.
Сонымен бірге елде атом электр станциясын салу мәселесі талқыланып, энергетикалық қауіпсіздікті ұзақ мерзімге қамтамасыз ету мәселесі күн тәртібіне шықты.Соңғы жеті жылда жол, теміржол, порт және әуе қатынасы бағытында да ірі жобалар іске асырылды. Республикалық жолдар жөнделіп, жаңа теміржол бағыттары салынды. Каспий арқылы өтетін көлік дәлізі дамып, Қазақстан Еуропа мен Азия арасындағы негізгі транзит елдердің біріне айнала бастады. Геосаяси өзгерістерден кейін Транскаспий бағытының маңызы өсіп, Қазақстанның көлік-логистика саласы стратегиялық деңгейге шықты. Соңғы жылдары Қазақстан халықаралық аренада бейтарап әрі теңгерімді саясат ұстануға тырысты. Ел бір мезетте бірнеше ірі серіктеспен жұмыс істеп, көпвекторлы бағытты сақтап қалды.
Орталық Азия елдерімен байланыс күшейіп, өңірлік ынтымақтастық жаңа деңгейге көтерілді. Қазақстан халықаралық келіссөз алаңы ретінде де белсенді жұмыс істеп, түрлі форматтағы кездесулер мен саммиттер өткізді. Сарапшылар мұны елдің дипломатиялық салмағын сақтап қалуға мүмкіндік берген фактор деп бағалайды. Соңғы жылдары халық саны тұрақты өсіп, ірі қалаларда құрылыс қарқыны артты. Жаңа тұрғын үйлер, мектептер, ауруханалар, жолдар салынды. Астана, Алматы, Шымкенттен бөлек өңірлік орталықтарды дамытуға көңіл бөлінді. Урбанизация күшейіп, жаңа өндірістік аймақтар мен индустриялық парктер ашылды. Бұл экономиканың жаңа секторларын дамытуға мүмкіндік берді.