Қазақстанның қаржы нарығындағы соңғы жылдардағы ресми статистика еліміздегі банк секторының даму моделінде терең жүйелік қайшылықтар бар екенін көрсетіп отыр, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.
Ұлттық банк пен Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің мәліметінше, 2025-2026 жылдары екінші деңгейлі банктердің жиынтық таза пайдасы рекордтық деңгейге жетіп, 2,3 триллион теңгеден асқан. Алайда бұл қаржылық жетістік пен экономикалық өсімнің артында елдегі экономикалық белсенді халықтың жартысынан көбі – 8,4 миллионнан астам азаматтың мойнында мерзімі өткен немесе ағымдағы қарыз жүктемесінің болуы қалыптасқан жағдайдың күрделі екенін аңғартады.
Ресми статистикаға сүйенсек, банктердің табыс көзі реалды секторды, өндірісті немесе инновациялық жобаларды қаржыландырудан емес, халыққа берілетін қысқа мерзімді тұтынушылық несиелерден қалыптасып отыр. Бүгінгі таңда берілген барлық қарыздардың едәуір бөлігі ешқандай кепілсіз берілетін онлайн-несиелердің үлесіне тиеді. Банктердің озық цифрлық платформалары мен мобильді қосымшалары азаматтарға бірнеше секунд ішінде қарыз алуға мүмкіндік бергенімен, бұл үдеріс халықтың нақты төлем қабілетін объективті түрде бағалауға мүмкіндік бермейтін агрессивті маркетингтік модельге айналды. Сальдосы шектен тыс көбейген азаматтардың кірісінің 50 пайыздан астамы несиелік төлемдерге кететіні ресми есептерде жиі аталып жүр.
Тағы бір маңызды статистикалық көрсеткіш – бұл банктердегі депозиттік ставкалар мен несиелік сыйақылар арасындағы пайыздық маржаның жоғарғы деңгейі. Қаржы институттары халықтан салымдарды орташа есеппен 13-14 пайыздық ставкамен тартылғанымен, халыққа берілетін тұтынушылық қарыздардың жылдық тиімді сыйақы мөлшерлемесі (ЖТСМ) заңмен рұқсат етілген шекті деңгейге (35-56% дейін) жақындайды. Осы орасан зор айырмашылық банктерге үлкен маржалық кіріс әкелгенімен, шағын және орта бизнес үшін айналым қаражатының қымбаттауына және экономикалық белсенділіктің баяулауына әкеліп соқтырады.
Статистикалық мәліметтер көрсеткендей, мерзімі өткен берешегі (90 күннен асқан просрочка) бар азаматтардың саны да азаймай отыр. Қарыз алушылар уақытша қаржылық қиындықтарға тап болған кезде, банктер тарапынан икемді реструктуризациялау немесе ұзақ мерзімді жеңілдіктер ұсыну тетіктері толыққанды жұмыс істемейді. Керісінше, берешек көбейген сайын айыппұлдар мен өсімпұлдар қосылып, іс сот орындаушылары мен коллекторлық агенттіктерге беріледі. Ресми түрде жыл сайын жүздеген мың азаматтың банк шоттары мен мүліктері бұғатталып, бұл әлеуметтік тұрақтылыққа тікелей қатер төндіруде.
Цифрландыру дәуіріндегі киберқауіпсіздік пен алаяқтық мәселелері де статистиканың көлеңкелі тұсын құрайды. Құқық қорғау органдарының деректері бойынша, алаяқтық жолмен азаматтардың атына заңсыз рәсімделген онлайн-несиелердің үлесі әлі де жоғары. Банктердің антифрод жүйелері мен биометриялық сәйкестендіру тетіктерінің кейбір жағдайларда күмәнді транзакцияларды уақтылы бұғаттай алмауы салдарынан, жазықсыз азаматтар өздері алмаған миллиондаған қарызды төлеуге мәжбүр болып жатады. Мұндай жағдайда банктердің жауапкершілікті тек клиенттің өзіне арқылай салуы кәсіби этика мен тұтынушылардың құқығын қорғау стандарттарына қайшы келеді.
Қорытындылай келе, ресми статистика растап отырғандай, екінші деңгейлі банктердің рекордтық табысы мен халықтың өсіп келе жатқан қарыз жүктемесі арасындағы тепе-теңсіздік мемлекет тарапынан жүйелі реттеуді талап етеді. Қаржы институттарының қызметі тек акционерлерге дивиденд төлеу мен қысқа мерзімді пайда табуға емес, ұлттық экономиканың тұрақтылығы мен азаматтардың қаржылық амандығына негізделуі тиіс.