Қазақстандағы «бай отбасының» жаңа портреті: Жәрдемақыдан кім қағылады?

Төрт балалы екі отбасын елестетейік. Бірінің екі ересегі жақсы жалақы алады, баспанасы мен көлігі бар. Екіншісі жалдамалы пәтерде тұрады, ата-ананың біреуі ғана жұмыс істейді. Қазір көпбалалы отбасы мәртебесіне байланысты екеуі де бірдей жәрдемақы ала алады, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.

Ал 2027 жылдан бастап мемлекет кей төлемді тағайындағанда балалардың санымен шектелмей, үйдегі табыс пен мүлікті де есепке алмақ. Осы өзгеріс «мемлекет кімді бай деп есептейді?» деген сұрақты күн тәртібіне шығарды.

Үкіметтің 2026 жылғы 5 қазанда қабылдаған №870 қаулысы 2027 жылғы 1 қаңтарда күшіне енеді. Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің түсіндіруінше, республикалық бюджеттен берілетін 36 мемлекеттік жәрдемақының 14 түріне мұқтаждық өлшемі қолданылады. Қалған 22 түрін тағайындаудың бұрынғы тәртібі сақталады. Демек барлық зейнетақы мен әлеуметтік төлем тоқтайды деген қауіп шындыққа жанаспайды. Бірақ жаңа талапқа кіретін көмекті алып отырған отбасылар үшін мәселе өте маңызды.

Мемлекет Отбасының цифрлық картасы арқылы азаматтарды бес санатқа бөліп бағалайды. Ресми түсіндірмеде А тобы әл-ауқаты өте жоғары, В ауқатты отбасы деп аталады. С тобында жағдайы қанағаттанарлық, D тобында экономикалық жағынан осал, Е тобында әлеуметтік әрі экономикалық қиындықтағы отбасылар орналасады. Бұлар салық төлеушінің ресми «бай» немесе «кедей» мәртебесі емес. Бұл белгілі бір мемлекеттік көмектің қажет-қажет еместігін анықтауға арналған бағалау нәтижесі.

Ең көп тараған түсініктің бірі бойынша, төрт адамнан тұратын отбасының табысы айына 1,4 миллион теңгеге жетсе, ол автоматты түрде А санатына өтеді. Олай емес. 2026 жылғы ең төменгі күнкөріс деңгейі 50 851 теңге. Оның алты есесі 305 106 теңге, жеті есесі 355 957 теңге. Төрт адамға шаққанда тиісінше 1 миллион 220 мың 424 және 1 миллион 423 мың 828 теңге шығады. Бұл тек салыстыруға арналған арифметика, 2027 жылға бекітілген табыс шегі емес.

Министрлік А санатына тән белгілердің бірі ретінде жан басына шаққанда жеті күнкөріс деңгейінен жоғары кірісті, В тобы үшін алты-жеті күнкөріс деңгейі аралығын атаған. Бірақ қолданыстағы есептеу тәртібі жалғыз жалақыға сүйенбейді. Түпкілікті нәтиже балдардың жиынтығымен анықталады. Қазіргі әдістемеде А санатына 1800 және одан көп, В санатына 730-дан 1799-ға дейін балл жиналған отбасылар жатады. Сондықтан жалақысы бірдей екі отбасы екі түрлі санатқа түсуі мүмкін.

Бағалауда үйдің саны мен көлемі, көлік, кәсіпкерлік, жер, мал шаруашылығы, отбасы мүшелерінің жұмысы, денсаулығы және несиесі ескеріледі. Мәселен, бірнеше пәтердің, коммерциялық ғимараттың немесе қымбат автокөліктің болуы жоғары тұрмыс деңгейін білдіретін белгілердің қатарына жатады. Алайда бір пәтеріңіз не көлігіңіз бар екен деп «бай» деп белгілемейді. Ипотекаға алынған баспана мен табыс әкелетін бірнеше жылжымайтын мүліктің қаржылық мәні бірдей емес. Жүйе осындай айырмашылықтарды қатар бағалауға тиіс.

Әдістемедегі кей ұсақ дерек те қызық. Мысалы, бір жеңіл автокөлік үшін қосымша балл берілмейді, ал екі көлік белгілі бір ұпай қосады. Төрт немесе одан көп бала болуы керісінше жалпы есептен балл шегереді. Бірнеше ересектің жұмыс істеуі бағалауды көтереді, ал несие бойынша ұзақ мерзімді берешек оны төмендетуі мүмкін. Демек бұл тек банктегі ақшаны санайтын жүйе емес. Оның мақсаты отбасының қанша табыс табатынын және қандай міндеттемелер арқалап отырғанын бірге қарастыру.

Отбасының цифрлық картасында қазір 6,2 миллиондай үй шаруашылығына біріктірілген 20,6 миллион азаматтың мәліметі бар. Жаңа түсіндірмелерде әл-ауқатты анықтауға 59-дан астам көрсеткіш пайдаланылатыны айтылады. Деректер мемлекеттік ақпараттық жүйелерден келіп түседі, ал отбасының әлеуметтік жағдайы ай сайын жаңартылып отыруға тиіс. Бұған дейін тұрақты жұмыс істеген адам қызметінен айырылса, мүлкін сатса немесе отбасы құрамы өзгерсе, оның санаты қайта есептелуі мүмкін. Бірақ деректің уақытылы жаңаруы реформаның ең маңызды шарттарының бірі болмақ.

Ең басты сұрақ нақты қандай ақшаның қысқаратынына қатысты. Жаңа тәртіп бала туғандағы біржолғы бюджеттік жәрдемақыны, жұмыс істемейтін ата-ананың бір жарым жасқа дейінгі бала күтімі төлемін, көпбалалы отбасыларға және «Алтын алқа», «Күміс алқа» иелеріне берілетін көмекті қамтиды. Кейбір мүгедектік, асыраушысынан айырылу және күтім жәрдемақылары да тізімде бар. Алайда әр төлемге қатысты заңдық ерекшеліктер қарастырылған. Сондықтан «А немесе В тобындағы адамның барлық әлеуметтік құқығы жойылады» деуге болмайды.

Мұның салмағын 2026 жылғы ақшамен есептеп көрейік. Төрт балалы отбасы ай сайын 69 330 теңге алады. Бір жылда бұл 831 960 теңге. Бес балаға айына 86 673, алты балаға 104 017 теңге белгіленген. Ал бірінші, екінші немесе үшінші бала туғандағы біржолғы төлем 164 350 теңге, төртінші және кейінгі балаға 272 475 теңге. Егер жоғары санаттағы отбасы аталған төлемдерді алу құқығынан айырылса, оның жылдық бюджетінде жүздеген мың теңге айырмашылық пайда болады. Бұл 2027 жылғы жаңа төлем мөлшері емес, биылғы сандармен жасалған салыстыру.

Бала күтімінің тағы бір айырмасы бар. Әлеуметтік аударымдары жасалған қызметкерге жүктілік пен босануға, бала күтіміне байланысты Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорынан төленетін ақша бюджет жәрдемақысынан бөлек. Олардың мөлшері мен тағайындалуы сақтандыру заңнамасына сүйенеді. Сондықтан А немесе В санаты жұмыс істейтін ананың барлық декреттік төлемі тоқтайды дегенді білдірмейді. Ал әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатыспаған ата-ананың бюджеттен алатын ай сайынғы жәрдемақысына жаңа мұқтаждық талабы ықпал етуі мүмкін.

Кейбір осал топтар үшін арнайы қорғау сақталады. Үкімет қаулысына сәйкес, мүгедектігі бар балаларға, I және II топтағы мүгедектігі бар азаматтарға берілетін тиісті мүгедектік жәрдемақылары әл-ауқат өлшеміне тәуелді болмайды. Екі ата-анасынан айырылған балалардың асыраушысынан айырылу төлемі де осы ерекшелікке кіреді. Жасына байланысты зейнетақы алатын марапатталған көпбалалы аналардың жәрдемақысына да бөлек тәртіп бар. Бірақ мүгедектігі бар баланы бағып отырған ата-анаға арналған күтім төлемі мен баланың өзіне берілетін жәрдемақыны шатастырмаған жөн.

Бұл өзгерістің тағы бір салмақты қыры бар. №870 қаулыда жәрдемақыны бағалау үшін отбасының ересек мүшелерінің деректерді жинауға, тексеруге және өңдеуге келісім беруі қарастырылған. Оған банк құпиясына жататын кей мәлімет пен несие жөніндегі ақпарат та кіреді. Келісім берілмеуі жаңа тәртіп қолданылатын төлемді тоқтата тұруға негіз бола алады. Демек мемлекет адамның тұрмысын дәл бағалау үшін қаржылық дерек сұрайды. Ал азамат сол деректің қалай сақталатынын, кім пайдаланатынын және қатені қалай түзететінін білуге құқылы.

Жүйенің қателесу қаупі де жоқ емес. Мәселен, бірнеше жыл бұрын сатылған көлік иесінің атында әлі тұрса, тіркеуде бірге тұрғанымен бөлек күн көретін туыстар бір отбасы ретінде есептелсе немесе табыс уақытша ғана көбейсе, бағалау шын жағдайдан алшақтауы мүмкін. Керісінше, мүлкін басқа адамның атына рәсімдеген немесе табысын ресми көрсетпейтін адамның жағдайы төмен бағалануы ықтимал. Сондықтан алгоритмнің болуы әділ шешім қабылданды деген кепілдік емес. Оны тексерудің, түзетудің және шағымданудың қолжетімді жолы қажет.

Мұндай қауіптің негізсіз еместігін тексеріс нәтижесі көрсетті. Ақтөбе облысының әкімдігі жариялаған мәліметке сәйкес, А және В санатына жатқызылған 29 195 азаматқа қатысты сауалнама жүргізілген. Оның 27 298 жағдайында, яғни 93,5 пайызында нәтиже расталған, ал 1 897 жағдайда растау алынбаған. Бұл елдегі бүкіл бағалау жүйесінің қателік деңгейі 6,5 пайыз дегенді білдірмейді. Дегенмен әрбір даулы нәтиженің артында нақты отбасы тұрғанын ескертеді. Егер бір санат жәрдемақыға тікелей әсер етсе, қате есептің бағасы да жоғары болады.

18 қазанда eGov Mobile қосымшасында әл-ауқатты алдын ала есептейтін калькулятор іске қосылғаны хабарланды. Ол адамның өзі енгізген мәліметіне сүйеніп, болжамды нәтижені көрсетеді. Бірақ мұндай есеп жәрдемақыны тағайындау немесе тоқтату туралы ресми шешім емес. Азамат ең алдымен отбасына қатысты деректердің дұрыстығын тексеріп, жаңсақ ақпарат болса, оны енгізген мемлекеттік органға түзету туралы жүгінгені жөн. Ең маңыздысы, өзінің қай санатқа түскенін ғана емес, оған қандай көрсеткіштер әсер еткенін түсіне алуы керек.

Үкіметтің көздегені бюджет ақшасын қажеті жоғары отбасыларға бағыттау екенін ресми өкілдер бірнеше мәрте айтты. Бірақ мұнда әділдік туралы күрделі сұрақ туады. Көпбалалы жәрдемақы тек кедейшілікпен күресу үшін ме, әлде бала тәрбиелеп отырған отбасының қоғамға қосқан үлесін мойындау үшін де беріле ме? Егер ол бұрын әлеуметтік мәртебеге байланысты төленсе, енді табысқа қарай бөлу оның мағынасын өзгертеді. Бұл – салық жинау немесе шығын үнемдеу ғана емес, мемлекеттің отбасына деген міндетін қайта қарау мәселесі.

Тағы бір қауіп – отбасының табысы сәл көтеріліп, санаты өзгерген кезде жәрдемақының бірден тоқтауы. Айталық, ата-ананың бірі жаңа жұмысқа орналасып, табысын өсірді, бірақ ай сайынғы несиесі мен бала тәрбиесіне кететін шығын өзгерген жоқ. Егер төлемнен айырылу жаңа жалақының пайдасын азайтса, ресми жұмыс істеудің ынтасы әлсіреуі мүмкін. Сондықтан балл шегінен өткендегі нақты салдарды, әсіресе шекарадағы отбасылар үшін, мемлекет алдын ала есептеуге тиіс. Бұл – реформаны бағалауда ескерілетін ықтимал экономикалық тәуекел.

Қазан айында А санатындағы бірқатар азаматқа жәрдемақыдан ерікті түрде бас тарту туралы хабарлама жіберілді. Еңбек министрлігі екі жүзден астам адамның тиісті төлемнен өз еркімен бас тартқанын мәлімдеді. Бірақ хабарлама алу төлемнің автоматты тоқтайтынын білдірмейді. Қазіргі ерікті бас тарту мен 2027 жылғы міндетті бағалау екі түрлі рәсім. Азаматтардың аз ғана тобының шешімі реформаны бүкіл қоғам қолдап отыр немесе керісінше қабылдамайды деген қорытынды жасауға негіз болмайды.

Сөйтіп, Қазақстандағы «бай отбасының» жаңа портреті жалғыз қымбат көлікке немесе жоғары жалақыға қарап жасалмайды. Мемлекет отбасының табысын, мүлкін, несиесін және әлеуметтік жағдайын бірге есептеуді көздеп отыр. Бұл кей бюджеттік төлемнің шын мұқтаждарға жетуіне көмектесуі мүмкін. Бірақ цифрлық бағалау азаматқа түсініксіз болып қалса, әділдік туралы уәж сенімсіздікке ұласады. 2027 жылғы өзгерістің басты өлшемі – қанша отбасы жәрдемақыдан қағылғаны ғана емес, әр шешімнің дәлелділігі және қате кеткен жағдайда оны тез түзету мүмкіндігі.