Он алты жыл бойы Венгрияны басқарған Виктор Орбан биыл сәуірде сайлауда жеңіліп, премьер-министр қызметінен кетті. Арада жарты жыл өткенде оның аты мүлде басқа қызметке байланысты аталды, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.
Бұл жолы әңгіме Венгрияның ішкі саясаты емес, Біріккен Ұлттар Ұйымының бас хатшысы туралы. АҚШ президенті Дональд Трамп әкімшілігіндегі шенеуніктер Орбанды осы лауазымға ұсыну мүмкіндігін талқылап жатыр деген хабар тарады. Бірақ ақпараттың шынайы мәні қандай және мұндай ұсыныстың артында қандай саяси есеп болуы мүмкін?
25 қазанда The Wall Street Journal жариялаған мәліметке қарағанда, Вашингтон өкілдері Орбанды халықаралық додаға қатысуға шақырған. Басылымның үш елдегі дереккөздері АҚШ оның кандидатурасын Ресей мен Қытай үшін де қолайлы нұсқа ретінде қарастырып отырғанын айтқан. Дегенмен бұл ресми шешім емес. Ақ үй де, Бейжің де мұндай жоспарды ашық бекіткен жоқ. Сондықтан «Орбан бас хатшы болып тағайындалады» деген хабар мен «оның кандидатурасы талқыланып жатыр» деген мәліметтің арасына анық шекара қою қажет.
27 қазандағы жағдай бойынша Орбан БҰҰ-ның ресми кандидаттар тізімінде жоқ. Оның атынан ұсыныс хат та жарияланбаған. Ал БҰҰ-ның қолданыстағы тәртібі бойынша үміткерді мүше мемлекет немесе бірнеше мемлекет бірігіп ұсынады. Хатқа кандидаттың өмірбаяны, ұйымды басқару жөніндегі бағдарламасы және науқанын қаржыландыру туралы мәлімет қоса беріледі. Орбанға қатысты әзірге бұл рәсімдердің ешқайсысы аяқталған жоқ. Демек жарияланған ақпаратты басталған сайлау науқаны емес, дипломатиялық мүмкіндік іздеу деп бағалау орынды.
Неліктен бір адамның төңірегіндегі әңгіме соншалық назар аудартты? Себебі БҰҰ бас хатшысын әлемдегі 193 мемлекет тікелей сайламайды. Ұйым Жарғысының 97-бабына сәйкес, алдымен Қауіпсіздік Кеңесі кандидат ұсынады, содан кейін Бас Ассамблея оны тағайындайды. Қауіпсіздік Кеңесіндегі 15 елдің кемінде тоғызы қолдауы керек. Оның үстіне АҚШ, Ресей, Қытай, Ұлыбритания және Францияның ешқайсысы вето қоймауға тиіс. Тоғыз дауыс жинау жеткіліксіз, бес тұрақты мүшенің қарсылығын да еңсеру қажет.
Бұл ереже Орбан туралы әңгіменің негізгі түйінін ашады. Вашингтонның болжамды есебі Ресей мен Қытайға бірден ұнамайтын жаңа басшыны іздеудің орнына, осы үш державаның арасындағы келісімге жарайтын тұлғаны ұсыну болуы мүмкін. The Wall Street Journal-ға сөйлеген америкалық шенеуніктің бағалауынша, Орбан Қауіпсіздік Кеңесінде сегіз дауысты салыстырмалы оңай, ал оныншы дауысты келіссөз арқылы жинай алады. Бірақ бұл нақты дауыс емес, аты аталмаған шенеуніктің жорамалы ғана.
Мұндай есептің пайда болуы кездейсоқ емес. 16 қазанда өткен Қауіпсіздік Кеңесінің алдын ала дауыс беруінде ресми үміткерлердің ешқайсысы бес тұрақты мүшенің толық қолдауына қол жеткізе алмады. Бұл жолы тұрақты және уақытша мүшелердің бағасын ажыратуға мүмкіндік берген арнайы бюллетеньдер қолданылды. Нәтиже қазіргі үміткерлер арасынан мәмілеге келу қиын екенін аңғартты. Жаңа адамның аты дәл осы тұста атала бастады. Яғни Орбан туралы ұсыныс дайын жеңістің белгісі емес, келіссөздегі тығырыққа берілген ықтимал жауап.
Бейресми дауыс берудің егжей-тегжейі мұны одан әрі айқындайды. Associated Press хабарлауынша, 16 қазанда Коста-Рика өкілі Ребека Гринспан тоғыз қолдау дауысын алған. Алайда оның кандидатурасына тұрақты мүшелердің екеуі теріс баға берген. Рафаэль Гросси мен Гайана өкілі Кэролин Родригес-Биркетт те осындай қарсылыққа тап болған. Мұндай белгі кейін ресми ветомен аяқталады деген кепілдік жоқ, өйткені мемлекеттер ұстанымын өзгерте алады. Бірақ саяси мәміленің әлі табылмағанын көрсетеді.
Орбанның Вашингтон үшін тартымдылығы ең алдымен Трамппен саяси жақындығынан туындайды. Екеуі де ұлттық егемендік, көші-қонды шектеу және халықаралық ұйымдардың өкілеттігі жөнінде ұқсас пікірлер айтып келді. Трамп Венгрияның бұрынғы басшысын ашық қолдаған. Сондықтан оның есімі АҚШ әкімшілігінің кей өкілдеріне БҰҰ аппаратын реформалай алатын саясаткер ретінде көрінуі мүмкін. Алайда бұл уәж Вашингтонның ресми түсіндірмесі емес, саясаткерлердің ұстанымдары мен басылым хабарлаған келіссөздерге сүйенген талдау.
Мәскеу мен Бейжіңге қатысты есеп бұдан да күрделі. Орбан премьер-министр кезінде Еуроодақтың Ресейге қарсы кейбір бастамаларына қарсылық танытты, Владимир Путинмен байланысын сақтады. Қытаймен сауда және инвестициялық қатынасты да кеңейтті. Оның осы қадамдары көптеген еуропалық саясаткердің сынына ұшырады. Бірақ келісім іздеген дипломат үшін бұрыннан қалыптасқан байланыс пайдалы қасиет болып көрінуі мүмкін. Вашингтон бұл қатынастарды Орбанның келіссөз жүргізу мүмкіндігі деп бағалауы ықтимал, ал қарсыластары оны бейтараптыққа қауіп ретінде қабылдайды.
Орбанның жаңа халықаралық қызметке қатысты жағдайын Венгриядағы сайлаудан бөлек қарауға болмайды. 12 сәуірдегі парламент сайлауында оның «Фидес» партиясы Петер Мадьяр бастаған «Тиса» партиясынан жеңілді. Жаңа саяси күш парламентте басымдық алып, он алты жылға созылған билік кезеңін аяқтады. Орбан үшін бұл ірі саяси өзгеріс болды. Бірақ ел ішіндегі биліктен айырылу саясаткердің халықаралық байланыстары бірден жойылды дегенді білдірмейді. Ол әлі де Еуропадағы оңшыл қозғалыстарға танымал тұлға.
Соған қарамастан БҰҰ бас хатшылығы партиялық күрес жалғасатын орын емес. Бас хатшы ұйымның халықаралық қызметін үйлестіреді, соғыстар мен гуманитарлық дағдарыстарда арағайындық жасауға тырысады, Қауіпсіздік Кеңесінің назарын қауіпті жағдайларға аударады. Оның қызметі тек ұлы державалардың тіл табысуына емес, шағын мемлекеттердің де сеніміне сүйенеді. БҰҰ Жарғысы бас хатшы мен қызметкерлердің халықаралық міндеттерді орындағанда қандай да бір үкіметтен нұсқау алмауын талап етеді. Сондықтан бір елге саяси жағынан жақын болу кейде артықшылық емес, кедергіге айналады.
Бас хатшы әлемдегі соғыстарды жалғыз өзі тоқтата алмайды. Ол мемлекеттер атынан әскерге бұйрық бермейді, Қауіпсіздік Кеңесінің ветосын да алып тастай алмайды. Бірақ ұйымның мыңдаған қызметкері атқаратын жұмысты басқарып, гуманитарлық дағдарыстарға халықаралық назар аудара алады. Мәселен, босқындарға көмек жеткізу, бейбітшілік бастамаларын ілгерілету, тараптарды келіссөзге шақыру көбіне басшылықтың беделіне байланысты. Сондықтан бұл қызметтің салмағы әскери билігінде емес, мемлекеттерді ортақ шешімге жұмылдыра алуында.
Орбанға қатысты пікір қайшылығы осыдан басталады. Жақтастары оны Ресеймен де, Қытаймен де сөйлесе алатын тәжірибелі саясаткер санай алады. Сыншылары оның Мәскеуге қатысты ұстанымы Украинадағы соғыс жөніндегі делдалдықтың сенімділігіне нұқсан келтіруі мүмкін дейді. Бұл екі бағалаудың арасында тек сыртқы саясат емес, БҰҰ басшысының қандай тұлға болуы керектігі жөніндегі ұстанымдар айырмашылығы жатыр. Ұйымға дағдарысты келісіммен шешетін тәжірибелі басшы қажет, бірақ ол бір тараптың өкілі сияқты көрінбеуі тиіс.
Ұсынысқа қарсылық та байқалды. Польша сыртқы істер министрі Радослав Сикорский елінің Орбан кандидатурасын қолдайтынын күтпейтінін білдірді. Украина сыртқы істер министрі Андрей Сибига да оның аталуын өткір сынға алды. Бұл ұстанымдар түсінікті, өйткені Орбанның Ресейге қатысты саясаты Варшава мен Киевте көптен бері дау тудырып келеді. Ал Ұлыбритания мен Францияның Орбанға міндетті түрде вето қоятыны әзірге ресми расталған жоқ. Мұндай ықтималдықты дипломатиялық кедергі ретінде қарауға болады, бірақ қабылданған шешім ретінде көрсетуге болмайды.
Ресейдің де көзқарасы біржақты емес. Ресей сыртқы істер министрінің орынбасары Александр Алимов басылымдарға берген түсіндірмесінде Ресей, АҚШ және Қытай Орбанды өз атынан ұсынбайтынын, ресми түрде ұсынылған кандидаттарды талқылайтынын айтты. Сондықтан үш державаның қолдауы жайлы ақпаратты олардың келісімі бекітілді деп қабылдау ерте. Саяси қолдау көрсету мен кандидатураны заңды түрде рәсімдеу екі бөлек кезең. Орбан қатысуға келіссе де, оны ұсынатын мемлекет табылып, тиісті құжаттар БҰҰ-ға жолдануы керек.
Ал шын мәнінде додада жүргендер кімдер? Ресми тізімде Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттіктің басшысы Рафаэль Гросси, БҰҰ Сауда және даму конференциясының жетекшісі Ребека Гринспан, Эквадордың бұрынғы сыртқы істер министрі Мария Фернанда Эспиноса және басқа үміткерлер бар. Олардың кейбірі бұған дейін БҰҰ құрылымдарында немесе халықаралық дипломатияда ұзақ жұмыс істеген. Бұл жерде Орбанның артықшылығы саяси танымалдығы болса, қарсыластарының басымдығы көпжақты ұйымдарды басқару тәжірибесі болуы мүмкін.
Бас хатшы таңдауындағы тағы бір өлшем бар. БҰҰ тарихында бұл лауазымды әйел адам атқарған емес. Сондықтан көптеген ел мен қоғамдық ұйым жаңа басшылыққа әйелдің келуін қолдайды. Сонымен бірге аймақтық кезектілік жөніндегі бейресми дәстүрге байланысты Латын Америкасынан үміткер таңдау туралы ұсыныстар айтылып жүр. Орбан бұл үміттердің екеуіне де сай келмейді. Бірақ жыныс немесе аймақтық кезектілік ресми тыйым емес. Түпкілікті шешім Қауіпсіздік Кеңесіндегі саяси келісімге байланысты.
Қазақстан үшін бұл тартыстың мәні тек кімнің жаңа қызметке орналасатынында емес. БҰҰ аясында еліміз ядролық қарусыздану, өңірлік қауіпсіздік, климат және халықаралық құқық мәселелерін көтеріп келеді. Бас хатшының осы бағыттарға көңіл бөлуі, шағын және орта мемлекеттердің пікірін естуі Астана үшін де маңызды. Егер ұйым басшылығы тек ірі державалар арасындағы мәміле ретінде қабылданса, БҰҰ-ға сенімнің әлсіреу қаупі туады. Ал келісімге қабілетті әрі тәуелсіз хатшылық Қазақстан секілді елдердің дипломатиялық жұмысына кеңірек мүмкіндік береді.
Орбанның бұл қызметке жету-жетпеуі туралы кесімді болжам жасауға әзірге негіз жоқ. Ол ресми ұсынылуы, кемінде тоғыз дауыс жинауы, ешбір тұрақты мүшенің ветосына ұшырамауы және Бас Ассамблеяның тағайындауынан өтуі тиіс. Осы шарттардың біреуі орындалмаса, ұсыныс жүзеге аспайды. Қазіргі бас хатшы Антониу Гутерриштің екінші мерзімі 31 желтоқсанда аяқталады, ал жаңа басшы 2027 жылғы 1 қаңтарда қызметіне кірісуі керек. Демек уақыт та дипломатиялық шешімге қысым жасап отыр.
Орбан туралы хабарды Трамптың бұрынғы одақтасына қызмет тауып беруі деп қана түсіндіру жеткіліксіз. Бұл оқиға Вашингтонның БҰҰ басшылығына көзқарасын, Ресей мен Қытайдың келісімдегі рөлін және өзге мемлекеттердің ықпалын бір мезгілде байқатады. Алайда ресми кандидатура ұсынылмағанша әрі Қауіпсіздік Кеңесінің қолдауы анықталмайынша, ешқандай тағайындау туралы айтуға болмайды. Маңызды сұрақ Орбанның өзі ғана емес, жаңа бас хатшы ірі державалардың келісімін таба отырып, бүкіл әлем алдындағы тәуелсіздігін сақтай ала ма деген мәселе.