Сонымен қатар мобильді қосымшада депозиттерді тек пайыз бойынша емес, ақшаға қол жеткізу мүмкіндігіне қарай салыстыратын құрал болуы керек.
Қазақстандықтар жоғары табыс әкелетін депозиттерге көбірек ақша сала бастаған. 2026 жылғы шілдеде жаңадан ашылған теңгелік салымдардың 74 пайызы мерзімді және жинақ депозиттеріне тиесілі болды. Бұл өнімдердің пайыздық мөлшерлемесі жоғары, бірақ ақшаны мерзімінен бұрын алу тәртібі де қатаң, деп жазады Sn.kz ақпарат порталы.
Қазақстанның депозиттерге кепілдік беру қорының мәліметінше, шілдеде жеке тұлғалардың банктердегі депозит көлемі 1,3 пайызға өсті. Жаңа салынған қаражаттың 94,5 пайызы теңгемен, 5,5 пайызы шетел валютасымен орналастырылған. Бұл халықтың жинағын ұлттық валютада сақтауға бейімделіп келе жатқанын көрсетеді.
Жаңа теңгелік салымдардың 83,8 пайызы депозиттерге бағытталған. Қалған 16,2 пайызы банк шоттарын ашуға, карта шығаруға және талап етілгенге дейінгі салымдарға тиесілі. Ал депозиттердің ішінде ең көп таңдалғаны - табысы жоғары, бірақ шарты қатаң мерзімді және жинақ салымдары.
Шілдеде қысқа мерзімге ашылған депозиттердің орташа мөлшерлемесі 19,2 пайызға, жинақ салымдарында 20,1 пайызға дейін жеткен. Ақшаны еркінірек пайдалануға мүмкіндік беретін мерзімсіз депозиттердің орташа мөлшерлемесі 15,4 пайыз болған. Яғни салымшы ақшасын шешіп алу мүмкіндігін шектегені үшін шамамен 4-5 пайыздық тармаққа жоғары табыс алады.
Бір қарағанда, бұл екі тарапқа да тиімді келісім сияқты. Банк ақшаны белгілі бір мерзімге алады, ал клиент соның орнына жоғары сыйақы табады. Бірақ депозит ашқан кезде көп адам пайызға ғана назар аударып, ақшаны мерзімінен бұрын алу талаптарын толық түсінбеуі мүмкін.
Жинақ салымы ең жоғары табыстылығымен ерекшеленеді. Сонымен бірге ол ең қатаң депозит түрі саналады. Салымшы ақшасын мерзімінен бұрын алғысы келсе, банкке алдын ала өтініш беріп, күнтізбелік 30 күн күтуге тиіс. Бұл депозиттен ақшаның бір бөлігін ғана шешіп алу да қарастырылмаған. Шартты бұзып, салымды толығымен жабуға тура келеді.
Мұнымен шектеу аяқталмайды. Жинақ салымын мерзімінен бұрын жапқан адам есептелген сыйақының барлығына жуығынан айырылуы мүмкін. Банк сыйақыны талап етілгенге дейінгі салымның өте төмен мөлшерлемесімен қайта есептейді. Нәтижесінде бірнеше ай бойы ақша жинаған клиент күткен табысын алмай қалады.
Мерзімді депозиттің талабы жинақ салымына қарағанда біршама жеңіл. Кейбір жағдайда ақшаны төмендетілмейтін қалдыққа дейін ішінара алуға болады. Бірақ шартты мерзімінен бұрын бұзса, салымшы сыйақының едәуір бөлігін жоғалтуы ықтимал. Ал мерзімсіз депозитте ақшаға қол жеткізу оңай болғанымен, оның табысы төмен.
Демек, жоғары пайыз тегін берілмейді. Банк салымшыға қосымша табысты оның ақшаны белгілі бір уақыт пайдаланбауының өтеуі ретінде төлейді. Клиент үшін негізгі таңдау пайыздың көлемінде емес, табыс пен еркіндіктің арасында жатыр.
Алайда банктер депозитті жарнамалағанда көбіне ең жоғары мөлшерлемені алға шығарады. «20 пайызға дейін», «жоғары табыс», «ақшаңызды көбейтіңіз» деген ұсыныстар бірден көзге түседі. Ал мерзімінен бұрын алу үшін 30 күн күту керегі мен сыйақының жойылуы жарнаманың негізгі бөлігінде дәл сондай анық көрсетіле бермейді.
Заң бойынша банк салымшыға депозиттің негізгі шарттарын шарттың алғашқы бетінен бастап көрсетуге міндетті. Құжатта салымның түрі, мерзімі, валютасы, пайыздық мөлшерлемесі, кепілдік сомасы, ақшаны мерзімінен бұрын алу мүмкіндігі, сыйақыны қайта есептеу және шартты ұзарту тәртібі жазылуға тиіс. Бұл талап банк бөлімшесінде де, мобильді қосымшада да бірдей қолданылады.
Бірақ шарттың құжатта жазылуы мен клиенттің оны нақты түсінуі екі бөлек мәселе. Мобильді қосымшада депозит ашқан адам бірнеше батырманы басып, келісімді санаулы минутта рәсімдейді. Ол депозиттің атауын, пайызын және мерзімін көреді. Ал төтенше жағдайда ақшасын қалай алатынын көбіне кейін біледі.
Қаржы ұйымдары бұл жерде жауапкершілікті толығымен клиентке жүктей алмайды. «Шартты өзі оқуы керек еді» деген уәж заң тұрғысынан жеткілікті көрінуі мүмкін. Бірақ кәсіби банк өнімнің маңызды тәуекелін клиентке түсінікті тілмен және шешім қабылдар алдында көрсетуге тиіс.
Мысалы, жинақ депозитін ашатын экранда «жылдық мөлшерлеме - 20,1 пайызға дейін» деген жазумен қатар «ақшаны мерзімінен бұрын алу үшін 30 күн күтесіз» және «сыйақының барлығына жуығынан айырылуыңыз мүмкін» деген ескерту тұруы керек. Сонда салымшы жоғары пайыздың нақты бағасын бірден түсінеді.
Қазір халықтың қатаң шартты депозиттерді көбірек таңдауының бірнеше себебі бар. Біріншіден, инфляция жағдайында жинақтың құнын сақтау қиындады. Ақшаны үйде немесе қарапайым шотта ұстау оның сатып алу қабілетін төмендетеді. Сондықтан салымшылар ең жоғары пайыз ұсынатын өнімді іздейді.
Екіншіден, банктердің мобильді қосымшалары депозит ашуды барынша жеңілдетті. Клиент кеңсеге бармай-ақ бірнеше минутта ақша орналастыра алады. Үшіншіден, теңгелік депозиттер бойынша кепілдік сомасы шетел валютасындағы салымдарға қарағанда жоғары.
Жинақ салымына бір банкте бір салымшыға 20 миллион теңгеге дейін кепілдік беріледі. Теңгедегі мерзімді, мерзімсіз және өзге депозиттер мен шоттар бойынша кепілдіктің ең жоғары сомасы 10 миллион теңге. Шетел валютасындағы депозиттер бойынша 5 миллион теңгеге дейін өтем қарастырылған.
Жоғары кепілдік пен жоғары пайыз жинақ депозитін тартымды етеді. Бірақ кепілдік банктің қалыпты жұмысы кезінде клиентке ақшасын кез келген уақытта береді деген сөз емес. Ол банк таратылған жағдайда салымшының қаражатын белгіленген шекке дейін қорғауға арналған. Ал депозитті мерзімінен бұрын алу тәртібі шарт талаптарымен реттеледі.
Салымшы осы екі ұғымды шатастырмауы керек. «Ақшам мемлекет кепілдігінде» деген сенім оның қаражаты әр сәтте қолжетімді деген түсінік тудырмауға тиіс. Жинақ депозитіндегі ақша қорғалғанымен, оны шұғыл пайдалану мүмкіндігі шектеулі.
Бұл әсіресе барлық жинағын бір ғана депозитке салған адам үшін қауіпті. Ауру, жұмыссыздық, баспана жөндеу немесе отбасыдағы күтпеген шығын бір күнде пайда болуы мүмкін. Осындай кезде адамның өз ақшасын алу үшін бір ай күтуі қаржылық қиындықты тереңдете түседі.
Ақшасы депозитте тұрған адам шұғыл шығынды жабу үшін несие алуға мәжбүр болуы да мүмкін. Сонда ол банктен депозит бойынша 20 пайызға жуық сыйақы алады, бірақ сол банктен алған кепілсіз несиеге 40 пайыздан жоғары тиімді мөлшерлеме төлейді. Мұндай жағдайда жоғары табысты депозиттің пайдасы қымбат несиенің шығынын жаппайды.
Осы қайшылық банктер үшін өте тиімді модель қалыптастырады. Қаржы ұйымы салымшының ақшасын белгілі бір мерзім пайдаланады, оны несие ретінде әлдеқайда жоғары пайызбен береді. Ал клиент өз қаражатын ерте сұраса, сыйақысынан айырылады немесе 30 күн күтеді. Банк үшін тұрақты ресурс, салымшы үшін қатаң міндеттеме пайда болады.
Әрине, банк депозитке жоғары пайызды дәл осы шектеулер үшін төлейді. Сондықтан жинақ салымының шартын өздігінен әділетсіз деуге болмайды. Мәселе - клиенттің сол шектеуді қаншалықты түсініп таңдағанында. Егер адам тек жоғары пайызды көріп, ақшаны алу тәртібін білмесе, келісім формалды түрде дұрыс болғанымен, саналы таңдау жасалды деу қиын.
Қазақстандықтардың жаңа теңгелік салымдарының 74 пайызын мерзімді және жинақ депозиттеріне салуы халықтың табысқа ұмтылысын көрсетеді. Сонымен бірге бұл көрсеткіш азаматтардың еркін пайдаланатын ақшасын азайтып жатқанын да аңғартады. Банктердегі жинақ өседі, бірақ үй шаруашылықтарының шұғыл қажетке жұмсайтын қаржысы жеткіліксіз болуы мүмкін.
Сондықтан салымшы барлық ақшасын жоғары пайызды бір депозитке салмай, мақсатына қарай бөліп ұстағаны дұрыс. Күнделікті және күтпеген шығынға қажет қаражат мерзімсіз, еркін алынатын шотта қалуы керек. Ал жақын арада қажет болмайтын ақша ғана жинақ депозитіне орналастырылғаны жөн.
Банктер де клиентке осы айырманы анық түсіндіруге тиіс. Депозит сатқан кезде тек табысты есептеп көрсету жеткіліксіз. Ақшаны мерзімінен бұрын алған жағдайда клиент қанша сыйақы жоғалтатынын теңгемен көрсету қажет. Мысалы, «бүгін жапсаңыз, есептелген 180 мың теңгенің 175 мың теңгесінен айырыласыз» деген нақты есеп кез келген ұзақ шарттан түсініктірек.
Сонымен қатар мобильді қосымшада депозиттерді тек пайыз бойынша емес, ақшаға қол жеткізу мүмкіндігіне қарай салыстыратын құрал болуы керек. «Кез келген уақытта алуға болады», «жеті күн ішінде беріледі», «30 күн күту қажет» деген белгілер өнімнің атауы мен пайызынан кем көрінбеуге тиіс.
Қаржы нарығын реттеуші салым шартында 14 негізгі тармақтың көрсетілуін міндеттеген. Бұл маңызды қадам. Бірақ бақылау банктің қажетті ақпаратты құжатқа енгізгенін тексерумен шектелмеуі керек. Оның клиентке қаншалықты түсінікті және көзге бірден көрінетін түрде берілгені де бағалануға тиіс.
Депозит нарығындағы бәсеке тек жоғары пайыз жарысына айналмауы қажет. Банктер салымшыға табыспен бірге икемділік, ашықтық және қауіпсіздік ұсынуы керек. Өнімнің тиімділігі оның жарнамасындағы пайызбен ғана емес, клиент қиын жағдайда ақшасына қаншалықты тез қол жеткізе алатынымен өлшенеді.
Бүгінде банктер халықтың жинағын тарту үшін 20 пайызға дейін сыйақы ұсынады. Бірақ жоғары табыстың ар жағында 30 күн күту, ақшаны ішінара ала алмау және жиналған сыйақыдан айырылу қаупі бар. Бұл талаптар жасырылмауға тиіс.
Салымшы банкке ақшасын сеніп тапсырады. Сондықтан банк те клиентке өнімнің пайдасын ғана емес, оның барлық шектеуін ашық айтуға міндетті. Жоғары пайыз шынайы ақпараттың орнын баспауы керек.
Негізгі сұрақ халықтың неге жоғары табысты депозитті таңдап жатқанында ғана емес. Мәселе - салымшы бұл таңдаудың бағасын толық түсініп отыр ма? Егер адам өз ақшасын алу үшін бір ай күтуі мүмкін екенін депозит ашқаннан кейін ғана білсе, банк шартты орындағанымен, клиент алдындағы жауапкершілігін толық атқарды деу қиын.