Көрінбейтін пайыз бен көпіршік несие: Отандық банктер халықты қалай тығырыққа тіреді?

Қазақстанның қаржы секторы соңғы жылдары өзін ұлттық экономиканың басты локомотиві ретінде көрсетуге барынша тырысып бағады. Жылтыр жарнамалар, зәулім кеңселер мен «цифрландыру» жетістіктері туралы есептер сырт көзге мінсіз көрінгенімен, осы үрдістің тасасында қарапайым халықты тығырыққа тіреген жүйелі проблемалар жатыр. Бүгінгі екінші деңгейлі банктер нақты секторды дамыту, өндірісті қолдау сияқты мемлекеттік маңызы бар міндеттерден іргесін аулақ салып, халықты жаппай несиелендіру арқылы жедел пайда табудың оңтайлы жолына көшті. Сарапшы ретінде еліміздегі банк жүйесінің қалыптасқан кемшіліктерін, олардың зардаптарын нақты деректермен және фактілермен талдап көрудің уақыты жетті.

Қазіргі таңда отандық банктердің негізгі табыс көзі — шағын және орта бизнесті немесе ірі өнеркәсіп орындарын несиелендіру емес, жеке тұлғаларға кепілсіз қарыз үлестіру болып отыр. Мобильді қосымшаны ашқан сәттен бастап пайдаланушыға мақұлданған миллиондаған теңгелік несиелердің агрессивті түрде ұсынылуы — сөзімізге айқын дәлел. Бұл үрдіс елдегі инфляцияны жасанды түрде өсіріп, ішкі нарықтағы тауар құнын негізсіз қымбаттатуға әкеп соқты. Өндірілмеген тауарға қолда бар ақша емес, қарызға алынған қаржы құйылуда. Тәуекелі жоғары болса да, мұндай несиелердің сыйақы мөлшерлемесі өте жоғары бекітіледі. Банктер өз шығындарын осы жоғары пайыздар арқылы алдын ала сақтандырып, кез келген жағдайда мемлекет пен халық есебінен үлкен пайдамен шығып отыр.

Екінші маңызды мәселе — тиімді жылдық сыйақы мөлшерлемесі мен жасырын комиссиялардың айналасындағы шикіліктер. Заң жүзінде банктер несиенің толық құнын ашық көрсетуге міндетті болғанымен, іс жүзінде «0% бөліп төлеу» немесе «пайызсыз несие» деген ұрандардың астында жасырын шығындар жеткілікті. Банктер несие бергені үшін, шотты жүргізгені үшін немесе міндетті сақтандыру шарты арқылы өз үлесін бәрібір шығарып алады. Тұтынушы смартфонды немесе тұрмыстық техниканы 24 айға бөліп төлеуге алған кезде, оның алғашқы бағасы нарықтағыдан әлдеқайда қымбат бекітіледі. Мұны банк тікелей емес, тауар сатушы серіктес дүкендердің баға саясаты арқылы жүзеге асырады. Бұл — халықты алдаудың заңдастырылған тетігі.

Цифрландырудың екінші беті ретінде киберқауіпсіздік пен жауапкершіліктен қашу проблемасын атап өткен жөн. Қазақстандық банктердің мобильді қосымшалары ыңғайлылығы жағынан алдыңғы қатарда екені рас, бірақ бұл ыңғайлылық қауіпсіздік деңгейімен еш үйлеспейді. Жыл сайын мыңдаған азамат телефон алаяқтарының құрбаны болып, өздері көрмеген, қолдарына ұстамаған миллиондаған теңгенің несиесін мойнына ілуге мәжбүр болып отыр. Бұл ретте банктердің ұстанатын позициясы біржақты: «Клиент құпия кодты өзі айтты, демек жауапты да — өзі». Банк жүйесі биометриялық деректерді тексеруді жеделдетіп, бес минуттың ішінде ірі көлемде қарыз мақұлдауды оңайлатқанымен, күмәнді операцияларды бұғаттау мен қауіпсіздікті қамтамасыз ету тетіктерін әлі де тиісті деңгейге жеткізген жоқ. Кәсіби тұрғыдан алғанда, бұл — қауіпсіздік жүйесінің шикілігі және клиент алдындағы жауапкершілікті толықтай мойнынан ысырып тастау.

Ұлттық экономиканың тұрақты дамуы үшін банктер өндіріске, ауыл шаруашылығына, зауыттар мен фабрикаларға ұзақ мерзімді әрі арзан несие беруі тиіс. Бірақ біздің екінші деңгейлі банктер бұл тәуекелге мүлде барғысы келмейді. Оларға мемлекеттік бағдарламалардың дайын қаржысын оператор ретінде бөліп отыру немесе Ұлттық банктің ноталарына ақша салып, ешқандай тәуекелсіз кепілді табыс табу әлдеқайда тиімді. Соның салдарынан отандық бизнес банктерден емес, халықаралық қаржы ұйымдарынан немесе мемлекеттік даму қорларынан тікелей көмек сұрауға мәжбүр. Банктер тек дайын жылжымайтын мүлікті кепілге талап ететін, нақты бизнес-жоспардың болашағын бағалай алмайтын қарапайым ломбардтық деңгейден аса алмай отыр.

Қазақстанның банк жүйесі бүгінде халықтың қаржылық сауатсыздығы мен амалсыздығын негізгі табыс көзіне айналдырған монополиялық құрылымға айналды. Тұтынушылық несиелердің көлемін шектеу, сыйақы мөлшерлеметерін төмендету және банктердің нақты сектор алдындағы жауапкершілігін заң жүзінде күшейту бағытында кешенді реформалар жасалмаса, бұл жүйе ел экономикасын іштен кеміре бермек. Тұтынушылық қарыздың есепсіз өсуі экономикалық өсімнің емес, алдағы үлкен қаржылық дағдарыстың айқын белгісі болып табылады.