Неге теңге купюраларының дизайны жиі жаңарады?

Біреулер мұны артық шығын деп қабылдайды. Басқалары қолма-қол ақшаны сирек ұстайтын заманда купюраның түрін өзгертудің қажеті бар ма дейді. Тіпті «басқа елдер бір дизайнымен ондаған жыл жүре береді» деген пікір де айтылады. Алайда банкнотаның сыртқы келбеті тек сурет пен түстің жиынтығы емес. Оның ішінде жалған ақшаға қарсы қорғаныс, банкоматқа сәйкестік, тасымал мен сақтау шығыны, көру қабілеті әлсіреген адамдарға ыңғайлылық және мемлекеттің мәдени бейнесі қатар жүреді. Сондықтан купюра жаңарғанда шын мәнінде ақша ауысып жатқан жоқ, оны қорғау тәсілі жаңарып жатыр, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.

Қазақстандағы өзгеріс жұртқа жиі көрінуінің өз себебі бар. Қазір Ұлттық Банк жаңа «Сақ стилі» сериясын қысқа мерзім ішінде бірінен соң бірін айналымға шығарып келеді. Бес мың теңгелік банкнота 2023 жылғы желтоқсанда шықты. Он мың теңге 2024 жылғы маусымда, екі мың теңге сол жылдың желтоқсанында, бір мың теңге 2025 жылғы наурызда, бес жүз теңге 2025 жылғы желтоқсанда таратыла бастады. Жиырма мың теңгелік жаңа банкнота 2026 жылдың соңы мен 2027 жылдың басына жоспарланған. Бірнеше жылда бес номинал жаңарған соң, халыққа купюралар тым жиі ауысатындай әсер береді. Негізінде бұл бесінші толық серияны кезең-кезеңімен енгізу жұмысы.

Қазақстан теңгесі 1993 жылдан бері бірнеше ірі сериямен жаңарды. Алғашқысы «Портреттер» деп аталды. Кейін «Әл-Фараби», «Бәйтерек», «Қазақ елі» мен «Самұрық» үлгілері қолданылды. Қазіргі «Сақ стилі» сериясы осы ұзақ тізбектің келесі кезеңі. Яғни әр бірнеше ай сайын ақша жүйесі түбегейлі өзгеріп жатыр деу дәл емес. Қазір көзге анық байқалғаны бір серияның толық жаңаруы ғана.

Ұлттық Банктің түсіндіруінше, әлемдік тәжірибеде банкноталар шамамен жеті-сегіз жыл сайын жаңартылып отырады. Мұндай жұмыстың басты мақсаты жалған ақша жасауды қиындату. Жалған ақша дайындаушылар да технологияны тоқтатпайды. Сапалы принтерлер, графикалық бағдарламалар, арзан сканерлер мен түрлі материалдар бұрынғыға қарағанда қолжетімді болды. Сондықтан орталық банк бір рет қорғаныш белгісін енгізіп, оны мәңгі қалдыра алмайды. Қорғаныс элементтері ескірген сайын оларды көшіріп жасау оңайлай түседі.

Жаңа банкнотадағы өзгеріс тек бояудың түсімен шектелмейді. Қағаздың өзіне енгізілетін белгілер бар. Арнайы жіптер, сутаңба, голограмма, бедерлі бейне, түсін өзгертіп тұратын бояу, микромәтін және жарыққа тосқанда көрінетін бөлшектер бірге жұмыс істейді. Бір белгі көшірілуі мүмкін, бірақ бірнеше белгіні бір мезетте дәл қайталау әлдеқайда қиын. Сондықтан жаңа серияның негізгі құны суретінде емес, көзге бірден түсе бермейтін технологиясында.

Бұл қажеттілікті жалған ақшаға қатысты дерек те көрсетеді. Ұлттық Банктің 2026 жылғы ақпанда жарияланған мәліметіне сай, 2025 жылы 206 жалған ақша белгісі анықталған. Оның 203-і банкнота, үшеуі монета болған. Бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 90,7 пайызға көп. Ең жиі қолдан жасалғаны бес мың теңгелік купюра. Оның саны 174 данаға жетіп, барлық анықталған жалған ақшаның 84,5 пайызын құраған. Он мың теңгелік банкнота да қолдан жасалатын номиналдардың қатарында болды.

Бұл сандарды екі түрлі түсінуге болады. Бір жағынан, 206 дана бүкіл ақша айналымымен салыстырғанда аса үлкен көлем емес. Екінші жағынан, жалған ақша айналымға еркін еніп кетсе, зиян тек оның құнымен өлшенбейді. Кәсіпкер тауарын беріп қояды, кассир қателесуі мүмкін, ал қарапайым адам жалған банкнотаны алған соң оны қайтаруда қиындық көреді. Ең қауіптісі, жалған ақшаға деген күдік күшейсе, қолма-қол теңгеге деген сенім әлсірейді. Орталық банктер мұндай қауіпке оқиға көбейгеннен кейін емес, алдын ала әрекет етуге тырысады.

Банкнотаны жаңартудың тағы бір себебі оның күнделікті айналымға қолайлы болуы. Қолма-қол ақшамен жұмыс істейтін адам бұл мәселені бірден байқамауы мүмкін. Бірақ банктер, дүкендер, инкассаторлар және шағын кәсіп иелері үшін купюраның өлшемі мен беріктігі маңызды. Жаңа сериядағы қағаз ақшалар бұрынғыдан ықшам. Бес жүз теңге 125 те 70 миллиметр, бір мың теңге 130 те 70, екі мың теңге 135 те 70, бес мың теңге 140 те 70, он мың теңге 145 те 70, жиырма мың теңге 150 те 70 миллиметр болып белгіленген. Номинал өскен сайын ұзындығы бес миллиметрге артады.

Мұндай өлшем жүйесі жай дизайнерлік шешім емес. Купюралардың көлемі бірізді болғанда оларды сұрыптау, қайта санау және сақтау жеңілдейді. Бір параққа көбірек банкнота орналасады. Бұл баспа жұмысын тиімдірек етеді, тасымал мен сақтау көлемін азайтады. Қолма-қол ақша айналымы үлкен елде бірнеше миллиметрдің өзі өндіріс пен логистикаға әсер етеді. Сонымен бірге номиналдар көлемі арқылы ажыратылғанда адам купюраны қарамай-ақ шамалай алады. Бұл әсіресе нашар көретін азаматтарға пайдалы.

Жаңа банкнотаның шығуы ескі ақшаның бір күнде жарамсыз болып қалатынын білдірмейді. Ұлттық Банк ескі және жаңа үлгідегі банкноталарға кемінде бір жыл қатар жүруге мүмкіндік береді. Бұл мерзім қажет болса ұзартылады. Осы кезеңде екі нұсқа да заңды төлем құралы болып саналады. Дүкен, банк, терминал қызметі және өзге төлем орындары оларды қабылдауы тиіс. Қатар жүру уақыты аяқталғаннан кейін ескі ақшаны банктер мен «Қазпошта» тағы үш жыл айырбастайды. Одан кейін де Ұлттық Банктің филиалдары ескі купюраны мерзімсіз ауыстыруды жалғастырады.

Бұл тәртіптің мәні бар. Егер барлық ескі ақша бір күнде күшін жойса, азаматқа да, бизнеске де қиындық туар еді. Банкке кезек көбейеді, ауылдағы адамға ақша айырбастау үшін жол жүруге тура келеді, кассалар мен банкоматтар бірден жаңаруы керек болады. Сондықтан жаңа серияны енгізу баяу жүргізіледі. Банкомат, төлем терминалы және ақша қабылдайтын құрылғыларды қайта баптауға да екі айдан алты айға дейін уақыт қажет. Бұл кезең кейде тұрғынның «неге жаңа ақша банкоматта қабылданбай қалды?» деген сұрағына себеп болады. Мұнда мәселе банкнотаның жарамсыздығында емес, жабдықтың бейімделуінде.

Купюраның бейнесі де кездейсоқ таңдалмайды. «Сақ стилі» Қазақстанның ежелгі мәдениеті мен табиғи кеңістігіне сүйенген. Онда «Өмір ағашы» белгісі, ою-өрнек, археологиялық бұйымдар мен дала жануарлары қолданылған. Әр номиналға жеке жануар берілген. Ұлттық Банк мұны тарихты, мәдени мұраны және табиғатпен байланысты көрсету тәсілі ретінде түсіндіреді. Бұл жерде банкнота төлем құралы ғана емес, күн сайын адамның қолына түсетін шағын мәдени белгіге айналады.

Кей сын «дизайнға кететін ақша халықтың қалтасынан шығады» дегенге саяды. Мұндай сұрақ орынды. Жаңа серияны әзірлеу, басып шығару, жеткізу, банкоматты бейімдеу арзан іс емес. Алайда шығынды тек жаңа дизайнның бағасымен өлшеу жеткіліксіз. Ескі банкноталар бәрібір тозады. Жыртылады, былғанады, айналымнан алынады, орнына жаңасы басылады. Демек, қолма-қол ақшаны басып шығару шығыны жаңа серия шықпаса да үзілмейді. Негізгі талқылау «ақша жұмсалды ма?» дегеннен гөрі, «сол шығын қауіпсіздік пен ұзақ пайдалану үшін қаншалықты тиімді болды?» дегенге ауысуы керек.

Ұлттық Банк жаңа қорғаныш белгілерін бірден жаппай купюраға енгізбейтінін айтады. Әуелі сынаққа арналған үлгілер жасалады. Кейін жаңа технологиялар естелік және мерейтойлық банкноталарда тексеріледі. Тек сынақтан өткен шешімдер сериялық ақшаға көшіріледі. Бұл тәсіл қателік қаупін азайтады. Бірақ қоғам үшін осы процестің құны, мерзімі және күтілетін пайдасы туралы ашық ақпарат көп болғаны дұрыс. Банкнотаны жаңарту қажет екенін түсіндірумен қатар, оның қалай қаржыландырылатынын да анық айту сенімді күшейтеді.

Қазақстан бұл мәселеде жалғыз емес. Еуропалық орталық банк 2021 жылы еуро банкноталарын қайта жобалау жұмысын бастады. Алғашқы еуро купюралары 2002 жылы шыққан еді. Екі онжылдықтан кейін Еуропа да жаңа серияның қауіпсіз, қолайлы және ұзақ мерзімге жарамды болуын көздеп отыр. Қазір дизайн байқауы жүріп жатыр, ал жаңа серияның айналымға шығу мерзімі кейінірек белгіленбек. Бұл мысал бір нәрсені көрсетеді. Әлемде банкнотаны жаңартудың жалғыз кестесі жоқ. Бір ел жеті-сегіз жыл сайын қорғанышын толықтырады, енді бірі тұтас серияны жиырма жылдан кейін ауыстырады. Бірақ ешбір ірі орталық банк купюраны мәңгі бір үлгіде қалдырмайды.

Қазақстандағы ерекшелік жаңарудың тым тез болуы емес. Бірнеше номиналдың қысқа аралықта қатар ауысқаны ғана көпшілікке солай сезілді. Бұрынғы «Қазақ елі» мен «Самұрық» үлгілері 2011 жылдан 2022 жылға дейін пайдаланылды. Оның орнына «Сақ стилі» 2023 жылдан бастап келіп жатыр. Он екі жылға созылған бір сериядан кейінгі жаңару аса жиі құбылыс емес. Қазір тек барлық номиналды бір тұтас көркемдік және қорғаныш жүйесіне біріктіру жүріп жатыр.

Цифрлық төлем дамыған сайын қолма-қол ақшаға қажеттілік азаяды деген пікір бар. Расында, карта, QR төлемі, мобильді банк күнделікті өмірді өзгертті. Бірақ қолма-қол теңге әлі де маңызды. Ол интернеті әлсіз ауылда, төтенше жағдайда, банк жүйесіне қолжетімділік уақытша шектелгенде, шағын саудада және қарт адамдар үшін қажет. Сондықтан қолма-қол ақшаға жұмсалған шығынды өткеннің сарқыншағы деп қарау дұрыс емес. Ол төлем жүйесінің қосалқы емес, негізгі тіректерінің бірі болып қалады.

Жаңартудың әлеуметтік жағы да бар. Теңге жаңа үлгіге ауысқанда азамат оны тануы керек. Дүкен қызметкері, такси жүргізушісі, базардағы сатушы, мектеп оқушысы да жалған ақшаны қалай ажырататынын білуі қажет. Сол себепті Ұлттық Банктің қысқа бейнеролик, көрнекі нұсқаулық, банк пен сауда орындарына арналған түсіндіру материалын көбейткені дұрыс. Қорғаныш белгісі өте күрделі болғанымен, жұрт тексеретін екі-үш сенімді тәсілді білуі тиіс. Мысалы, жарыққа тосып көру, бедерін сезу, түсі өзгеретін бөлігін бақылау. Қауіпсіздік тек технологияға емес, оны қолдана алатын адамға да тәуелді.

Қорытындылай келе, теңге дизайнының жиі ауысатындай көрінуі қазіргі серияның тығыз кестемен енгізілуіне байланысты. Бұл өзгерістің өзегі сән немесе біреудің талғамы емес. Негізгі мақсат жалған ақшаға қарсы қорғанысты жаңарту, купюраны айналымға ыңғайлы ету және ұлттық валютаның бейнесін біріздендіру. Ескі банкнота бір күнде жарамсыз болмайды, азамат оны асығыс айырбастауға міндетті емес. Қазақстан қазір банкнотаны алмастырып қана жатқан жоқ. Ол қолма-қол ақшаның келесі онжылдықтағы қауіпсіздігі мен қолайлылығына дайындық жасап жатыр.