Яғни туған күнге бір рет ақша жинау, туыстардың көмегі, достар арасындағы аударым немесе екі-үш адамның тұрақты түрде ақша жіберуі автоматты түрде камералдық бақылауға түседі деген сөз емес.
Бұл тақырыпта халық арасында ең көп тараған қате түсінік бар. Көп адам мемлекет енді әр азаматтың жеке аударымын түгел бақылап отыр деп ойлайды. Бірақ ресми ереже бұлай жұмыс істемейді. Қазіргі тәртіп барлық адамның жеке шотын жаппай тексеруге емес, кәсіпкерлік белгісі бар тұрақты ақша түсімдерін анықтауға бағытталған, деп жазады Sn.kz ақпарат порталы.
2025 жылдың соңына дейін негізгі өлшем мынадай болды. Егер жеке адамның шотына үш ай қатарынан ай сайын 100 және одан көп әртүрлі адамнан ақша түссе, бұл кәсіпкерлік қызметтің белгісі ретінде қарастырылды. Ал 2026 жылдан бастап бұған қосымша шектеу енгізілді. Енді үш айдағы жалпы түскен сома 12 ең төменгі жалақыдан асуы керек. 2026 жылы ең төменгі жалақы 85 000 теңге болғандықтан, бұл шек 1 020 000 теңге болады.
Яғни туған күнге бір рет ақша жинау, туыстардың көмегі, достар арасындағы аударым немесе екі-үш адамның тұрақты түрде ақша жіберуі автоматты түрде камералдық бақылауға түседі деген сөз емес. Бақылау ең алдымен тұрақты түрде көп адамнан ақша қабылдайтын, бірақ кәсіпкер ретінде тіркелмеген азаматтарға қатысты қолданылады.
Енді ең маңызды сұраққа келейік. Мобильді аударымдар бойынша қанша қазақстандық камеральдық бақылауға түсті? Бұл сұраққа нақты әрі толық жауап беру қиын, себебі мобильді аударым критерийі бойынша жылдар мен айларға бөлінген ресми ұлттық статистика ашық жарияланбаған. Ашық деректерден біз ереженің қалай жұмыс істейтінін, кімдер кезең-кезеңімен қамтылғанын, қандай шек белгіленгенін және хабарлама келген жағдайда не істеу керегін білеміз. Бірақ дәл мобильді аударымдар үшін қанша адамға камеральдық хабарлама жіберілгені туралы толық ақпарат жоқ.
Сондықтан бұл тақырыпта дақпырт көп. Біреулер барлық аударым тексеріледі дейді, енді біреулер картаға ақша алуға мүлде болмайды деп қорқады. Шын мәнінде ресми тәртіп бұған қарағанда нақтырақ. Қолда бар ең ірі ресми сан мобильді аударымдардың өзіне емес, жалпы табысты төмен көрсету бағытына қатысты. 2025 жылғы ақпанда кіріс органдары 594 тұлға бойынша 53,3 млрд теңге көлемінде алшақтық анықтап, камеральдық бақылау хабарламасын жолдағанын хабарлады. Бірақ ведомство бұл тұлғалардың бәрі тек мобильді аударым арқылы анықталды деп айтқан жоқ. Осы айырманы нақты түсіну маңызды.
Камеральдық бақылаудың өзі не деген сұраққа да қарапайым жауап керек. Бұл бірден айыппұл салу немесе адамды жазалау емес. Салық кодексіндегі 94-96-баптардың мәні бойынша камеральдық бақылау құжаттар мен дерекқорларды салыстыру арқылы қашықтан жүргізіледі. Яғни салық органы азаматты бірден шақырып, тексеру жүргізбейді. Алдымен деректерді салыстырады. Егер сәйкессіздік немесе кәсіпкерлік белгісі байқалса, азаматқа хабарлама жолдайды.
Бұл хабарламаның мақсаты адамды бірден кінәлі ету емес. Негізгі мақсат азаматқа жағдайды түсіндіруге немесе қатені өзі түзетуге мүмкіндік беру. Қаржы министрлігінің түсіндірмесінде де осы қағида айтылады. Егер орган кәсіпкерлік белгісін байқаса, камеральдық бақылау жүргізіп, бұзушылықты жою туралы хабарлама жібереді. Оған жауап беру үшін 30 жұмыс күні беріледі.
Бұл жүйенің бірден енгізілмей, кезең-кезеңімен іске қосылғаны да көп нәрсені түсіндіреді. Мемлекеттік кірістер комитетінің мәліметіне сүйенсек, 2023 жылы банктер алдымен мемлекеттік қызметшілер мен оларға теңестірілген тұлғалар және олардың жұбайлары туралы ақпарат беруді бастады. 2024 жылы бұл шеңбер кеңейіп, оған мемлекеттік мекеме қызметкерлері, квазимемлекеттік сектор өкілдері және олардың жұбайлары қосылды. 2025 жылдан бастап жеке кәсіпкерлер, заңды тұлға басшылары және олардың жұбайлары қамтылды. Ал 2026 жылы жүйе халықтың қалған бөлігіне тарады. Яғни қоғамда жиі айтылатын бәрін бір күнде тексеріп жатыр деген түсінік шындыққа сай келмейді. Іс жүзінде бұл бірнеше жылға созылған, біртіндеп енгізілген модель.
2026 жылғы өзгеріс осы жүйедегі ең маңызды қадамдардың бірі болды. Бұған дейін негізгі критерий тек адамдар санына байланысты еді. Егер үш ай қатарынан ай сайын 100 түрлі адамнан ақша түссе, бұл кәсіпкерлік белгісі ретінде қаралатын. Енді оған қосымша қаржылық шек енгізілді. Ресми ережеге сәйкес, үш айдағы жалпы түсім 12 ең төменгі жалақыдан асуы тиіс. 2026 жылғы есеп бойынша бұл 1 020 000 теңге.
Бұл өзгерістің практикалық мәні өте үлкен. Себебі заң бойынша кәсіпкер ретінде тіркелу міндеті де табыс көлемімен байланысты. Қарапайым тілмен айтқанда, мемлекет енді тек қанша адам ақша аударғанын ғана емес, сол аударымдардың жалпы сомасын да есепке алады. Бұл тұрмыстық аударым мен тұрақты табыс көзін ажыратуға көмектесуі тиіс. Мысалы, бір рет көп адамнан ақша жинау немесе туыстар арасындағы көмек бір бөлек, ал күн сайын клиенттен ақша қабылдау мүлде басқа жағдай.
Нарықтағы алаңдаушылықтың негізгі себебі де осы жүйенің енгізілуінен емес, елдегі қолма-қолсыз төлемдердің өте үлкен көлемде өсуінен туындап отыр. Соңғы жылдары адамдардың көпшілігі қолма-қол ақшадан гөрі карта немесе мобильді аударым арқылы есеп айырысады. Ұлттық банктің деректеріне сәйкес, 2025 жылдың қорытындысы бойынша ел ішінде төлем карталары арқылы 1 миллиардтан астам транзакция жасалған.
Тағы бір ресми мәліметке қарасақ, 2025 жылдың бірінші жартыжылдығында қазақстандықтар төлем карталары мен электронды банктік қызметтер арқылы 6,8 миллиард операция жасаған. Олардың жалпы көлемі 100,7 триллион теңгеге жеткен. Бұған қоса, 2024 жылы төлем ұйымдарының сервистері арқылы жүргізілген операциялар көлемі 8,2 триллион теңгені құрады.
Бұл жерде маңызды құқықтық айырмашылықты түсіну керек. Күнделікті өмірде мобильді аударым дегенде адамдар банк қосымшасы арқылы жіберілген кез келген ақшаны айтады. Бірақ заң тұрғысынан әңгіме басқа нәрсе туралы. Мұнда кәсіпкерлікке арналмаған жеке банк шотына тұрақты түрде түсетін аударымдар қарастырылады. Яғни мәселе кез келген ақшада емес, жүйелі табыс белгісі бар түсімдерде.
Министрліктің ресми түсіндірмесінде азаматтардың туысына, досына, ата-анасына немесе баласына жеке мақсатпен ақша жібере беретіні және оған ешқандай шектеу жоқ екені нақты көрсетілген. Демек қарапайым тұрмыстық аударымдар бақылаудың нысаны емес. Сонымен қатар таксистер, шеберлер, шағын қызмет көрсететін адамдар үшін де заңды жол ұсынылған. Олар жеке кәсіпкер ретінде тіркеліп, арнайы кәсіпкерлік шот аша алады және QR мен басқа да онлайн төлем құралдарын заңды түрде пайдалана алады. Яғни мәселе мобильді аударымда емес, сол табыстың дұрыс рәсімделмеуінде.
Көпшілікті мазалайтын тағы бір сұрақ бар. Егер адам осы критерийге түссе, оған бірден айыппұл салына ма. Жоқ, камеральдық бақылау бірден жазалаумен басталмайды. Алдымен азаматқа хабарлама жіберіледі. Бұл хабарлама оның әрекетін тексеріп, қажет болса түзетуге мүмкіндік береді.
Бірақ осы тақырыппен қатар тағы бір маңызды норма бар. Егер кәсіпкер қолма-қолсыз төлем қабылдаудан бас тартып, тек қолма-қол ақша талап етсе, бұл заңға қайшы. Қаржы министрлігінің түсіндірмесінде төлем картасы, QR немесе қолма-қол есеп айырысу тәсілдерінің барлығы заңмен рұқсат етілгені айтылған. Ал қолма-қолсыз төлем қабылдаудан бас тартқан жағдайда алғашында ескерту беріледі, ал қайталанса 40 айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде айыппұл салынады. 2026 жылғы есеп бойынша бұл 147 680 теңге.
Бұл норма мобильді аударым тақырыбының екінші жағын көрсетеді. Бір жағынан мемлекет көлеңкелі табысты азайтқысы келеді, яғни тіркелмеген кәсіпкерлікті заңдастыруды көздейді. Екінші жағынан тұтынушылардың қолма-қолсыз төлем жасау құқығын қорғауға тырысады.
Жалпы процесті қарапайым тілмен түсіндірсек, бәрі бірден тексеруден басталмайды. Алдымен деректер автоматты түрде салыстырылады. Егер жүйе белгілі бір заңдылықты байқаса, азаматқа хабарлама жіберіледі. Одан кейін ғана адам шешім қабылдайды. Келіссе, тіркеліп, салық төлейді. Келіспесе, өз түсіндірмесін береді.
Бұл жерде екі негізгі қорытынды бар. Біріншіден, мобильді аударымнан қорқудың қажеті жоқ, егер ақша шынымен жеке және тұрмыстық мақсатта келіп жатса. Екіншіден, кәсіпкерлік табысты бұрынғыдай жеке карта арқылы жүргізіп, ол байқалмай қалады деген кезең аяқталды. Қазіргі жүйе цифрлық деректерге сүйенеді, ал барлық төлемнің ізі сақталады.
Сондықтан қарапайым кеңес: Егер сіз тауар сатсаңыз немесе қызмет көрсетсеңіз, жеке карта емес, кәсіпкерлік шот пайдаланыңыз. Чек беріңіз, барлық түсімді ресми түрде жүргізіңіз. Ал егер сіз қарапайым азамат болсаңыз, туыстар арасындағы аударым, бір реттік көмек немесе күнделікті жеке есеп айырысу үшін алаңдаудың қажеті жоқ. Мемлекет барлық аударымды емес, тұрақты клиенттік табысты ғана анықтауға тырысады.