HiPP айналасындағы дүрбелең: Қазақстандағы бақылау жүйесі не көрсетті

Балалар тағамына қатысты қауіп туралы жаңалық шыққанда ата ана бірінші кезекте заңды немесе ресми түсіндірмені емес өз баласының амандығын ойлайды, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.

Сондықтан белгілі брендтің өнімінен егеуқұйрық уы табылды деген хабар тараған сәтте адамдар үшін техникалық терминдер емес өте нақты сұрақтар маңызды болды. Бұл өнім Қазақстанға келді ме, келсе тексерілді ме, балама қауіп бар ма деген сұрақтар қоғамда бірден пайда болды. Осындай жағдайда биліктің кешігіп жауап беруі де қоғамдағы сенімге әсер етеді. Сол себепті HiPP төңірегіндегі жағдай тек шетелдегі оқиға болып қалған жоқ, ол Қазақстанның азық түлік қауіпсіздігі жүйесінің қаншалықты тез әрі нақты әрекет ететінін көрсеткен сынаққа айналды

Оқиғаның өзі Австрия аумағында басталды. Австрия полициясы 190 граммдық сәбіз бен картоп езбесі салынған банкіден егеуқұйрық уын анықтады. Осыдан кейін өнім ірі ауқымда қайтарылып, SPAR желісінің 1 500-ден астам дүкеніндегі тауарлар сөреден алынды. Кейін ұқсас күмәнді банкілер Чехия мен Словакиядан да табылғаны хабарланды. Билік ата аналарға нақты белгілерге назар аударуды ұсынды. Банкі қақпағы бүлінген болуы мүмкін, түбінде қызыл шеңбері бар ақ жапсырма болуы ықтимал, ашқанда әдеттегі дыбыс шықпауы мүмкін, жағымсыз иіс болуы мүмкін. Осындай белгілер жағдайдың зауыттағы жаппай өндірістік ақаудан гөрі кейінгі кезеңде қасақана араласу болғанына көбірек ұқсайтынын көрсетті.

Кейін ақпарат одан да күрделене түсті. Reuters хабарлауынша, өндіруші бұл оқиғаны 2 млн еуро талап еткен бопсалау әрекетімен байланыстырған. Компания мен құқық қорғау органдарының мәліметінше, бүлінген бес банка қауіпсіз түрде алынып тасталған, бірақ кемінде біреуі айналымда қалып қоюы мүмкін деген қауіп айтылған. Яғни бұл оқиға «қауіпті партия зауыттан шықты» деген классикалық сценарийден гөрі, дүкен деңгейінде не логистика тізбегінде жасалған қасақана қылмысқа әлдеқайда жақын. Бұл айырмашылық өте маңызды. Өйткені Қазақстан сияқты елдер үшін бір жағдайда импорттық сапаны тексеру басым болса, екінші жағдайда нарықтағы нақты айналымды, сөрені және қаптаманың бұзылуын бақылау маңыздырақ болады.  

Қазақстандағы ресми жауап 2026 жылдың 21 сәуірінде жарияланды. Санитариялық-эпидемиологиялық бақылау комитеті мәліметінше, бұл бұзушылық жөнінде Еуропалық одақтың тағам сапасы мен қауіпсіздігі бойынша жедел хабарлау жүйесі RASFF арқылы да, ДДСҰ мен FAO үйлестіретін INFOSAN желісі арқылы да ресми ақпарат түспеген. Комитет сөз болып отырған өнім Еуразиялық экономикалық одақтың мемлекеттік тіркеу тізілімінде жоқ екенін, сондықтан оның Қазақстан мен ЕАЭО елдерінде сатылуына жол берілмейтінін айтты. Ең бастысы, аумақтық бөлімшелер жүргізген мониторинг нәтижесінде аталған өнім елдің сауда нүктелерінен табылмағаны хабарланды.

Осы жерде маңызды бір айырмашылықты түсіну керек. Комитет «өнім тіркелмеген» деді. Бұл жалпы брендтің барлық өнімі Қазақстанда жоқ деген сөз емес, ресми мәлімет бойынша дәл осы дауға іліккен нақты өнім тіркелмегенін білдіреді. Бұл маңызды. Өйткені ата-ана «HiPP деген атаудың бәрі қауіпті ме» деп емес, «қауіпті болған нақты банка бізде сатылды ма» деп сұрайды. Комитет жауабы осы нақты сұраққа берілді: аталған өнім ресми тіркелмеген және дүкен сөрелерінен табылмаған. Жалған қауіп пен нақты қауіптің арасы дәл осында.

Енді «Қазақстан тексерді ме» деген негізгі сұраққа дәл жауап берейік. Иә, Қазақстан тексеріс жүргізгенін айтты, бірақ ашық жарияланған мәліметке қарағанда ол тексеріс ең алдымен нарықта сату фактісін анықтауға бағытталған. Яғни ресми жауап бойынша дүкендер мониторингі жасалған. Ал ел ішінде нақты партиялар алынып, зертханада талданғаны туралы жеке хабарлама жарияланған жоқ. Мұны «мүлде ештеңе жасалмады» деп түсінуге болмайды. Дұрысы Қазақстан әзірге сөрені тексергенін ресми растады, ал зертханалық сынама алу туралы ашық есеп берген жоқ.

Бұл жерде халықаралық жүйелер не үшін керек деген сұрақ туады. Еуропалық комиссия түсіндіруінше, RASFF – тағам мен азықтан туындайтын денсаулық қатері туралы ақпаратты билік органдары арасында өте жылдам алмасуға арналған жүйе, оның міндеті қауіпті өнім бойынша жедел әрекет етуге мүмкіндік беру. Ал Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы түсіндіруінде INFOSAN – халықаралық азық-түлік қауіпсіздігі оқиғалары кезінде елдер арасында шекарааралық ақпарат алмасуды ұйымдастыратын жаһандық желі. Яғни КСЭК-ке бұл екі арнамен хабарлама келмегені ресми халықаралық «дабыл» әлі жүрмегенін білдіреді. Бірақ бұл мүлде қауіп жоқ деген сөз емес. Бұл тек Қазақстан әрекетінің бастапқысы халықаралық тетікке емес, өз мониторингіне сүйенгенін көрсетеді.

Тағы бір маңызды құқықтық түйін бар. Еуразиялық кеңістіктің техникалық реттеуі бойынша балалар тағамы мамандандырылған азық-түлікке жатады және мемлекеттік тіркеуден өтуі тиіс. Теория жүзінде бұл талап қауіпті не тексерілмеген өнімді ресми нарыққа жібермеуі керек. Қазақстандағы комитеттің «тіркелмеген өнімнің сатылуына жол берілмейді» деуі осы құқықтық базаға сүйенеді. Бұл қағаз жүзінде дұрыс логика. Бірақ нақты өмірде барлық тәуекел кедендегі қағазбен бітпейді. Өйткені кез келген елде сұр импорт, чемоданмен әкелу, шағын делдалдық сауда, маркетплейс арқылы тарату сияқты арналар болуы мүмкін. Комитеттің халықтан «сатылымда көрсеңіздер, дереу хабарлаңыздар» деп сұрауы да бақылаудың тек мемлекет жағында емес, тұтынушы бақылауымен бірге жұмыс істейтінін аңғартады.

Осы жерден Заңның әлсіз тұсы көрінеді. Қорғау нормасы бар. Мемлекеттік тіркеу талабы бар. Сауда нүктелерін тексеру де басталды. Бірақ көп ата-ана үшін ең сенімді жауап – «мынадай партиялар іріктеліп, зертханада тексерілді» деген ашық есеп. Әзірге мұндай есеп жарияланған жоқ. Мұның өзінде ресми орындар әрекетсіз қалды деуге болмайды. Бірақ дағдарыс коммуникациясы тұрғысынан Қазақстанға бір саты алға шығу керек еді: қандай арналар қаралды, онлайн сауда тексерілді ме, кеденге қосымша нұсқау берілді ме, зертханаға үлгі жолданды ма, соны ашық айтуы тиіс еді.

Бұл оқиға ата-анаға бір қарапайым сабақ береді. Кез келген балалар тағамын тек ресми сауда нүктесінен алу, қақпағының бүтіндігін қарау, ашқанда тән дыбыстың шыққанын тексеру, иісіне назар аудару, қаптамада күмәнді жапсырма не із бар-жоғын байқау – дүрбелең емес, қалыпты сақтық. Ал мемлекет үшін сабақ одан да маңыздырақ. Қауіптің табиғаты бүгін зауыттағы ақау емес, ертең жеткізу тізбегіндегі қасақана араласу болуы мүмкін. Мұндайда тек сертификат тексеру аздық етеді. Нарықтағы нақты айналымды, әсіресе цифрлық сатылымды, тез бағалайтын жүйе керек.