Соңғы уақытта қоғамда үлкен резонанс тудырған оқиғалардың бірі Семей қаласында болды. Биологиялық орталықта ересек адамдар арыстандар отырған қоршауға тас лақтырып, жануарды қозғалтқысы келгені бейнежазба арқылы тарады. Бұл жағдайды одан да ауырлатқан жайт оқиға кезінде олардың жанында балалар болғаны. Яғни бұл тек бір сәттік тәртіп бұзу емес, келесі буынның көз алдында жасалған әрекет. Полиция тексеріс бастағанын хабарлап, бейнежазбалар қаралып, қатысушылар анықталатынын мәлімдеді, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.
Осындай оқиғалардан кейін қоғамда бір сұрақ жиі қойылады. Заң бар болса, неге мұндай әрекеттер бірден тоқтатылмайды. Неге жаза қатаң қолданылмайды. Бұл сұраққа жауап беру үшін мәселені тереңірек қарау керек. Себебі мәселе тек заңда емес, оны қолдану механизмінде және қоғамның өзінде жатыр.
Қазақстанда жануарларды қорғау арнайы заңмен реттеледі. Бұл заң тек жануарларды физикалық тұрғыда қорғауды ғана емес, адамдардың оларға деген көзқарасын өзгертуді де мақсат етеді. Заңда жануар тірі ағза ретінде қарастырылады және оның ауырсынуды сезінетіні ресми түрде мойындалған. Бұл өте маңызды қағида. Яғни жануарға жасалған әрекет тек затқа емес, тіршілік иесіне жасалған әрекет ретінде қаралады.
Заңда жануарларға қатыгездік жасауға нақты тыйым салынған. Мұндай әрекеттерге ұру, қинау, аш қалдыру, су бермеу, әдейі зиян келтіру сияқты жағдайлар жатады. Ең қызығы заң тек нақты зиян келтірілген жағдайды ғана емес, зиян келтіруі мүмкін әрекеттерді де қамтиды. Яғни тас лақтыру сияқты әрекет тікелей жарақат болмаса да, қауіпті әрекет ретінде қарастырылады. Бұл заңның дұрыс жазылғанын көрсетеді.
Алайда мәселе жазаның қалай қолданылатынында. Жауапкершілік екі деңгейге бөлінеді. Біріншісі әкімшілік жаза. Екіншісі қылмыстық жаза. Көп жағдайда дәл осындай оқиғалар әкімшілік деңгейде қалып қояды. Себебі қылмыстық іс қозғау үшін нақты ауыр зардап дәлелденуі керек.
Әкімшілік жауапкершілік бойынша айыппұл салынады. Оның көлемі аса үлкен емес. Қарапайым адам үшін бұл шамамен бірнеше ондаған мың теңге болуы мүмкін. Қайталанған жағдайда ғана сома өседі. Бірақ көптеген жағдайда бұл адамдарды тоқтататын фактор бола бермейді. Әсіресе эмоциямен немесе қызық үшін әрекет ететін адамдар үшін мұндай айыппұл жеткілікті тосқауыл емес
Қылмыстық жауапкершілік әлдеқайда қатаң. Егер жануарға нақты зиян келтірілсе немесе ол өліп қалса, онда айыппұл да, басқа да жазалар қолданылуы мүмкін. Сонымен қатар әрекет топ болып жасалса немесе балалардың көзінше орын алса, жаза күшейеді. Бұл жерде Семейдегі жағдай ерекше назар аудартады. Себебі оқиға балалардың көз алдында болған. Сондықтан қоғам қатаң жаза талап етеді.
Бірақ заңды қолдануда бір маңызды қиындық бар. Қылмыстық жауапкершілік үшін тек әрекеттің өзі жеткіліксіз. Оның салдары дәлелденуі керек. Егер жануарға нақты зиян келтірілгені дәлелденбесе, іс әкімшілік деңгейде қалады. Бұл қоғамның наразылығын тудырады. Өйткені адамдар әрекеттің өзі қауіпті екенін түсінеді, бірақ заң көбіне нәтижеге қарай бағалайды
Екінші маңызды мәселе дәлелдеу процесі. Көп жағдайда құқық бұзушыны анықтау оңай емес. Бейнекамералар болғанымен, олардың сапасы әрдайым жеткілікті болмайды. Адамның бет әлпетін анық көру қиын болуы мүмкін. Кейде адамдар топ ішінде әрекет етеді. Мұндай жағдайда нақты кімнің не істегенін дәлелдеу ұзақ уақыт алады.
Бұл жерде мәселе заңда емес, инфрақұрылымда жатыр. Яғни қауіпсіздік жүйесі жеткіліксіз болуы мүмкін. Камералар сапасы төмен, күзет әлсіз, бақылау дұрыс ұйымдастырылмаған. Егер мұндай жерлерде бақылау күшейтілсе, құқық бұзушылықтардың саны да азаяр еді.
Үшінші маңызды фактор тәрбие мәселесіне қатысты. Заң тек жазалау құралы емес. Оның ішінде тәрбиелік мән де бар. Бірақ бұл бөлік көбіне қағаз жүзінде қалып қояды. Шын мәнінде қоғамдағы мінез құлық мектептен, отбасынан, қоғамдық ортадан қалыптасады.
Егер бала жануарларды мазақ еткен адамдарды көрсе, ол оны қалыпты әрекет деп қабылдауы мүмкін. Бұл өте қауіпті үрдіс. Сондықтан мұндай әрекеттер тек заңмен емес, мәдениет арқылы да тоқтатылуы керек.
Қарапайым мысал келтірейік. Егер зообақта әр адамға жануарларға қалай қарау керектігі түсіндірілсе, арнайы ережелер қатаң сақталса, мұндай жағдайлар азаяды. Яғни алдын алу шаралары жазадан әлдеқайда тиімді болуы мүмкін.
Жалпы алғанда, мәселенің бірнеше негізгі себебі бар. Біріншісі жазаның жеткілікті деңгейде қорқыныш тудырмауы. Екіншісі құқық бұзушыны анықтау мен дәлелдеудің қиындығы. Үшіншісі қоғамдағы мәдениет пен тәрбие деңгейінің жеткіліксіздігі.
Сондықтан бұл мәселені шешу үшін тек заңды күшейту жеткіліксіз. Кешенді тәсіл қажет. Біріншіден, қауіпсіздік жүйесін жақсарту керек. Камералар сапасын арттыру, бақылауды күшейту маңызды. Екіншіден, әкімшілік жазаларды қайта қарау қажет. Тек айыппұл емес, қоғамдық жұмыс сияқты тәрбиелік шаралар енгізу тиімді болуы мүмкін. Үшіншіден, қоғамда жануарларға деген көзқарасты өзгерту керек.
Қорытындылай келе, заң жұмыс істемейді деп айту дұрыс емес. Заң бар және ол әрекет етеді. Бірақ оның тиімділігі тек мәтініне емес, оны қалай қолданатынымызға байланысты. Егер қоғамның өзі өзгермесе, тек заң арқылы барлық мәселені шешу мүмкін емес.