Ресми дерекке сенсек, 420 мыңнан астам салымшыға 115 млрд теңге өтемақы төленген.
Қазақстанда соңғы 25 жылда 11 банк лицензиясынан айырылып, жұмысын тоқтатты. Бұл - жай статистика емес, қаржы жүйесіне деген сенімнің қаншалықты шайқалғанының нақты көрінісі. Capital Bank Kazakhstan, «АзияКредит Банк», Tengri Bank, тіпті кезінде ірі ойыншы болған «Астана Банкі» - бәрі бір кезеңде халықтың ақшасын ұстап отырған институттар еді, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.
Бүгінде олардың аты ғана қалды. Ресми дерекке сенсек, 420 мыңнан астам салымшыға 115 млрд теңге өтемақы төленген. Қағаз жүзінде бәрі дұрыс: мемлекет жанындағы депозиттерге кепілдік беру қоры бар, резерві - 1,6 трлн теңге, депозиттердің 99,8%-ы қорғалған. Бірақ мәселе - ақшаның қайтарылуында емес. Мәселе - сол ақшаға дейінгі стресс, белгісіздік, уақыт жоғалту, жүйеге деген сенімнің жоғалуы.
Қарапайым салымшы үшін банк - қауіпсіз жер болуы керек. Бірақ Қазақстанда банк жабылады деген жаңалық ешкімді таңғалдырмайтын жағдайға жетті. Бұл қалыпты ма? Әрине, жоқ. Дамыған қаржы жүйесінде банк - тұрақтылықтың символы. Ал бізде банк - тәуекелдің бір түріне айналып барады.
Ең үлкен сұрақ - бұл банктер неге жабылады? Нарықтағы қатаң бәсеке ме, әлде менеджменттің әлсіздігі ме? Әлде реттеуші органдар кеш қимылдай ма? Әдетте себептер әртүрлі деп түсіндіріледі: тәуекелді саясат, нашар корпоративтік басқару, активтердің сапасыздығы. Бірақ қарапайым тілмен айтқанда - банктер халықтың ақшасын дұрыс басқара алмады.
Тағы бір маңызды мәселе - жауапкершілік. Банк жабылады, лицензиясынан айырылады, бірақ оның артында тұрған топ-менеджерлер мен акционерлердің нақты жауап бергенін сирек көреміз. Бір банк жабылады, оның орнына жаңа атаумен басқа банк пайда болады. Ал салымшы қайтадан сол жүйеге ақша салады. Бұл - тұйық шеңбер.
Депозиттерге кепілдік беру қоры бар екені - жақсы. Бірақ бұл жүйе банктердің жауапсыздығын «жұмсартып» жібермей ме? Яғни банк біледі: жағдай нашарласа, халыққа ақшаны бәрібір қор төлейді. Бұл жерде моральдық тәуекел (moral hazard) пайда болады. Нәтижесінде банктер тәуекелді операцияларға еркін бара бастайды. Қазір пайыздық мөлшерлемелердің рекордтық деңгейге жетуі де кездейсоқ емес. Банктерге ақша тарту қиындаған сайын, олар халықты жоғары пайызбен қызықтырады. Бірақ жоғары пайыз - әрдайым жоғары тәуекелдің белгісі. Қарапайым салымшы мұны түсіне бермейді. Тағы бір парадокс: банктер пайдасын көбейтіп жатыр, бірақ сонымен қатар сенім азайып барады. Яғни жүйе табыс әкеледі, бірақ тұрақтылық сезімін бермейді. Бұл - қаржы секторындағы ең қауіпті тенденция. Егер жүйе шынымен тұрақты болса, 25 жылда 11 банк жабылмас еді. Егер бақылау тиімді болса, салымшылар жыл сайын «ақшам қауіпсіз бе?» деп алаңдамас еді. Егер жауапкершілік нақты болса, әр банк жабылған сайын бірдей сценарий қайталанбас еді. Қазақстанда депозиттер қағаз жүзінде қорғалған, бірақ сенім толық қорғалмаған. Ал қаржы жүйесінде сенім - ақшадан да қымбат ресурс. Егер сол сенім әлсіресе, ешқандай кепілдік қоры оны толық қалпына келтіре алмайды.
Сарапшылардың айтуынша, Қазақстанда банктердің жабылуы көбіне сапасыз несиелердің көбеюімен байланысты. Яғни банктер берген қарыздарын қайтара алмай қалады. Бұған қоса, кей қаржы ұйымдары тәуекелді жобаларға шамадан тыс қаржы құйып, ақырында өтімділік тапшылығына ұшыраған. Нәтижесінде, банк сырт көзге жұмыс істеп тұрғанымен, ішінде қаржылық «тесіктер» көбейе береді.
Елімізде проблемалық несиелер мәселесі әлі толық шешілген жоқ. Ресми көрсеткіш төмендегенімен, сарапшылар «жасырын проблемалық қарыздар» бар екенін айтады. Кей банктер несиені қайта құрылымдап, статистиканы «жақсартып» көрсетеді. Бірақ бұл нақты тәуекелдің азайғанын білдірмейді.
Соңғы жылдары Қазақстан банктерін қолдауға мемлекет тарапынан триллиондаған теңге бөлінгені белгілі. Бұл қаржы банктерді «құтқаруға» бағытталды. Бірақ соған қарамастан, кей банктер бәрібір жабылып қалды. Бұл - бөлінген қаражаттың тиімділігіне қатысты сұрақ тудырады. Соңғы жылдары қазақстандықтар ақшасын бір банкте ұстамай, бірнеше банкке бөліп салуға көшкен. Бұл - жүйеге деген сенімнің толық емес екенін көрсетеді. Яғни адамдар кепілдік барын біледі, бірақ тәуекелден бәрібір қорқады. Биыл депозит мөлшерлемесінің рекордтық деңгейге жетуі банктердің ақшаға мұқтаж екенін көрсетеді. Қарапайым тілмен айтқанда, банк неғұрлым жоғары пайыз ұсынса, соғұрлым оған ақша қажет. Ал бұл кей жағдайда қаржылық тұрақтылыққа қатысты сұрақ туғызады. Дамыған елдерде банк жабылуы сирек кездеседі және бұл үлкен оқиға саналады. Ал Қазақстанда мұндай жағдайлар жиілеп кеткен. Бұл - қаржы жүйесінің әлі толық жетілмегенін көрсетеді. Қаржы нарығын реттейтін органдар көбіне мәселе ушығып кеткеннен кейін ғана әрекет етеді деген сын жиі айтылады. Яғни банк жағдайы нашарлап кеткен соң ғана лицензия қайтарылады. Ал алдын ала бақылау әлсіз деген пікір бар.