Депозиттердің азаюы банк активтеріне де әсер етті.
2026 жылдың қаңтар айына қатысты жарияланған ресми статистика Қазақстанның банк секторында бір мезетте бірнеше жағымсыз үрдіс қатар жүргенін көрсетті. Ұлттық банк деректеріне сүйенсек, бір айдың ішінде екінші деңгейлі банктерден жалпы көлемі 1,5 трлн теңгеге жуық қаражат шығарылған. Мұндай көлемдегі қаражаттың қысқа уақыт ішінде жүйеден кетуі қаржы нарығындағы тұрақтылыққа ғана емес, банктерге деген сенім деңгейіне де әсер ететін фактор саналады.
Ең үлкен төмендеу корпоративтік депозиттерде тіркелді. Қаңтар айында заңды тұлғалар банктерден 1,2 трлн теңгені алып кеткен. Бұл бір айдағы көрсеткіш бойынша шамамен 5,9 пайызға азаю деген сөз. Әдетте мұндай ірі көлемдегі қаражаттың шығарылуы бизнес тарапынан қаржы институттарына қатысты тәуекелді қайта бағалау жүріп жатқанын білдіреді. Сарапшылардың айтуынша, осы кезеңде теңгенің айырбас бағамында айтарлықтай өзгеріс болмаған. Сондықтан депозиттердің азаюын валюталық қайта есептеумен түсіндіру қиын.
Корпоративтік салымдардың ең үлкен қысқаруы Халық банкінде тіркелді. Бір айдың ішінде заңды тұлғалардың қаражаты 463 млрд теңгеге азайған. Банк ЦентрКредитте депозиттер 274 млрд теңгеге, Bank RBK-де 212 млрд теңгеге қысқарған. Сонымен қатар Bereke банкі, Еуразиялық банк және ForteBank те ондаған миллиард теңге көлемінде қаражат жоғалтқан. Мұндай көрсеткіштер жекелеген банктердегі жағдай емес, бүкіл сектор бойынша байқалған үрдіс екенін көрсетеді.
Нарықтағы тағы бір назар аударатын жайт депозиттердің біркелкі бөлінбеуі. Кейбір банктерден қаражат жаппай шығарылып жатқанда, жекелеген қаржы ұйымдарында керісінше өсім тіркелген. Мысалы, Отбасы банкке бір айда 184 млрд теңге түскен. Сарапшылар бұл қаражаттың нарықтағы еркін клиенттерден емес, мемлекеттік құрылымдар немесе ұлттық холдингтер арқылы орналастырылуы мүмкін екенін айтады. Егер ірі депозиттер әкімшілік шешім арқылы бөлінсе, онда банк секторындағы нақты бәсекелестік деңгейін бағалау қиындайды.
Тек бизнес емес, халық та банктердегі жинағын азайта бастаған. Қаңтар айында жеке тұлғалардың депозиттері жалпы 266 млрд теңгеге қысқарған. Бұл үлкен дағдарыс белгісі болмағанымен, тұрғындардың қаржы институттарына деген сенімі бұрынғыдай тұрақты емес екенін аңғартады. Әдетте халық депозитті жаппай шешіп алмайды. Мұндай өзгеріс инфляция жоғарылаған кезде, несиелік жүктеме артқанда немесе қаржы жүйесіне қатысты күмән күшейгенде байқалады.
Депозиттердің азаюы банк активтеріне де әсер етті. Бір айдың ішінде сектор активтері 642 млрд теңгеге қысқарған. Активтің төмендеуі банктердің экономикаға беретін несиесінің көлеміне тікелей ықпал етеді. Қаражат азайған сайын банктер тәуекелді азайту үшін кредит беруді де шектей бастайды. Қаңтар айында несие портфелі де өскен жоқ. Банктердің жалпы ссудалық қоржыны 242 млрд теңгеге қысқарған. Ең үлкен төмендеу Халық банкінде тіркеліп, портфель бір айда 240 млрд теңгеге азайған. Бұл жағдай банктердің жаңа несие беруге сақ қарай бастағанын көрсетеді. Соңғы жылдары тұтынушылық кредит көлемі айтарлықтай өскен еді. Қазір тәуекел артқан кезде қаржы ұйымдары қарыз беруді баяулата бастады.
Несие сапасының нашарлауы да алаңдатарлық белгі. Қаңтар айында проблемалық қарыздар көлемі 70 млрд теңгеге көбейген. Ең үлкен өсім ірі банктердің бірінде тіркеліп, мерзімі өткен несиелер 38 млрд теңгеге артқан. Bank RBK-де де проблемалық қарыз көлемі өскені байқалады. Жалпы сектор бойынша дефолт деңгейі 6,07 пайыздан 6,30 пайызға дейін көтерілген. Бұл көрсеткіш банктердің тәуекелі күшейіп келе жатқанын білдіреді. Табыстың азаюы да осы үрдістермен байланысты. 2026 жылдың қаңтарында банк секторы жалпы 199 млрд теңге пайда тапқан. Бұл өткен жылдың дәл осы кезеңімен салыстырғанда шамамен 13 пайызға төмен. Соңғы жылдары банктер жоғары табыс көрсетіп келгенімен, қазіргі деректер сектордағы өсім баяулағанын көрсетеді. Салық жүктемесінің артуы, депозиттердің қысқаруы және проблемалық несиелердің көбеюі қаржы ұйымдарының қаржылық нәтижесіне әсер ете бастады.
Қаңтар айындағы статистика бір ғана көрсеткіштің емес, бірнеше фактордың қатар нашарлағанын көрсетті. Корпоративтік депозиттер азайды, халық салымы қысқарды, актив төмендеді, несие баяулады, проблемалық қарыз көбейді, табыс азайды. Мұндай жағдайда банк жүйесінің тұрақтылығы тек пайда көлемімен емес, клиенттердің сенімімен өлшенеді. Ал соңғы деректер қаржы секторында осы сенімге қатысты сұрақтардың көбейгенін аңғартады.