Мүлікке міндетті сақтандыруды іске асыру қай кезеңде?

Үй-жайларды табиғи апаттардан сақтандыру – Қазақстанда жаңа бастама. 2024 жылы толассыз су тасқындары мен жер сілкіністері мемлекет қаржысын қажытты. Осы орайда Үкімет 2026 жылдан бастап тұрғын үйді міндетті сақтандыруды енгізуді жоспарлап отыр. Қаржы нарығын реттеу агенттігінің мәліметіне сәйкес, тиісті заң жобасы дайындалып, жыл соңында Парламент мақұлдауы мүмкін. Жаңа жүйе бойынша әр үй иесі жыл сайын төтенше жағдай тәуекелі мен тұрғын үй көлеміне байланысты 2–20 мың теңге шамасында сақтандыру жарнасын төлейді. Мақсат – тұрғындардың қаржылық қорғалуын қамтамасыз ету.

2024 жылы Қазақстанның бірнеше өңірінде күрделі су тасқындары мен жер сілкіністері орын алып, оның шығындары жүздеген миллиард теңгеге жетті. ҚазАқпарат дерегіне қарағанда, 2024 жылы төтенше жағдайлардан мемлекет шығыны 460 млрд теңгеден асты, ал елдегі тұрғын үй қорының небары 3,2%-ы ғана осындай оқиғалардан сақтандырылған еді. Алматы қаласында бұл көрсеткіш 7,7%-ға тең. Бұл – тұрғындардың өз мүлкін сақтандыру деңгейі төмен екенін көрсетеді.

Осы себептерге байланысты Қазақстан Үкіметі «Табиғи апаттардан тұрғын үйді міндетті сақтандыру туралы» заң жобасын дайындады. Қаржы нарығын реттеу агенттігі мәлімдегендей, заң жобасы 2025 жылдың соңына қарай Парламентке енгізіледі және 2026 жылдан бастап күшіне енуі мүмкін. Оған сәйкес әрбір үй иесі жыл сайын төтенше жағдай қаупінің дәрежесіне қарай ай сайынғы тұрақты жарнасын төлемек. Агенттік басшысы Мәдина Әбілқасымова жүйенің мақсаты тұрғындарды табиғи апат салдарынан келген шығыннан қорғау екенін айтты. Әзірге сақтандыру ерікті болғандықтан үйді тек ипотека мақсатына ғана сақтандыратындар көп, сондықтан бұл жүйені міндетті ету жоспарлануда.

2025 жылы сәуірде Қаржы нарығын реттеу агенттігі сақтандыру жарнасын 1 мыңнан 20 мың теңгеге дейінгі аралықта белгілейтін заң жобасын халық талқылауына шығарды. Мысалы, егер үй иесі жылына 1 мың теңге төлесе, төтенше жағдайда 500 мың теңге өтемақы алады; 20 мың теңге төлесе – 10 млн теңгеге дейін өтемақы тағайындалуы мүмкін. Жоба авторлары мұны үй салығының ставкасына жақын деңгейде ұстауды көздеген. Аталған құжатта сақтандыру алымын жинайтын мемлекеттік қорды арнайы оператор басқаруы ұсынылды, әлеуметтік осал топтарға жеңілдіктер қарастырылды.

2025 жылдың қараша айында заң жобасы қоғамдық талқылаудан өтті. Ресми жоспар бойынша құжат Парламентте мақұлданып, 2026 жылдың басында күшіне енуі тиіс болды. Дегенмен жыл соңында ресми ақпарат болмағандықтан, қоғамда әлі де сауалдар бар. Кей сарапшылар халықты алдын ала хабардар етіп, осындай төлемді «салық тәрізді» енгізудің әлеуметтік әсерін мұқият бағалау керектігін ескертті. Сонымен қатар ҚМРД агенттігі басшылығы заң жобасының орындаларына сенімді екенін білдіріп, қабылданатынын айтты.

Халықтың үйлерін міндетті сақтандыру бойынша халықаралық тәжірибелер бар. Мысалы, Түркияда тұрғын үйді жер сілкінісінен сақтандыру жүйесі 2000 жылы енгізілген; қазір ел халқының шамамен 57%-ы сақтандырылған. Жапония тұрғындарының 46%-ы үйін өрттен, 35%-ы жер сілкінісінен сақтандырады. Оңтүстік Кореяда да жүйе бар. Ал Қазақстанда қазіргі таңда үй сақтандыратын ~10 компания ғана бар, бүкіл халықтың небары ~3%-ы ғана пәтерін сақтандырады.

Алдағы міндетті жүйе енгізілгенде халықтың белсенді қатысуын қамтамасыз ету маңызды.

Қазірге дейін нақты пилоттық бағдарламалар басталған жоқ. Басқа елдердідегідей біртіндеп міндеттілікке өту жоспарланып отыр. Алғашқы үш жылда жиналған жарналар арнайы қорда сақталады да, кейін төтенше жағдайлар туындағанда өтемақы төлеу үшін қолданылады. Жүйенің толық іске қосылғанға дейін мемлекет сақтандыру институтын қаржыландырады да, кейін жеке сақтандыру компаниялары да қатысуы мүмкін екенін ескертеді. Төлемді жасамағандарға салық тәртібінде айыппұл қарастырылмақ.

Мұндай жағдайда іске асуы қажет шаралар бар. Қоғамдық ақпараттандыруды арттыру, сақтандыру компанияларының дайындығын тексеру, қаржылық институттардың инфрақұрылымын құру. Азаматтарды міндетті төлемге әкелетін кең ауқымды түсіндіру жұмыстары қажет. Қазір ұсынылған сақтандыру тарифтері шамамен 2–20 мың теңге аралығында екені жарияланды. Егер жүйе іске қосылса, ол жыл сайын төленетін жаңа міндетті салық тәріздес төлемге айналады. Халыққа түсіндіріліп, заң қабылданған кезде дәл тариф пен жеңілдіктер нақты көрсетілуі тиіс.