Қорыта айтқанда, Ұлттық қорды криптовалютаға инвестициялау туралы бастама жаңашылдық болғанымен, оның қатері пайдасынан асып түсуі ықтимал.
Қазақстан билігі елдің басты жинақ қоры – Ұлттық қордың активтерін мейлінше тиімді пайдалану жолдарын іздеп келеді. Соңғы уақытта Үкімет цифрлық экономика трендтерін ескере отырып, Ұлттық қордың белгілі бір бөлігін криптовалюталар мен басқа да цифрлық қаржы құралдарына инвестициялау мүмкіндігін қарастыруда.
Бұл ұсыныс қоғамда қызу талқылануда: бір жағынан, «жаңа технологиялардан қалмайық, жоғары кіріс алуға мүмкіндік» делінсе, екінші жағынан, «ұлттық байлықты құбылмалы және тәуекелі жоғары активтерге салу қауіпті» деген пікірлер бар. Расында да, криптовалюталар нарығының құбылмалылығы өте жоғары, сондықтан Ұлттық қор сияқты ел қаржысының негізін құрайтын активтерді бұған инвестициялау қаншалықты орынды?
Президент Қасым-Жомарт Тоқаев 2025 жылғы халыққа Жолдауында «Қазақстан жасанды интеллект дәуірінде» жаңа экономикалық бағыттарды дамыту керектігін атап өтті. Сол жолдауда Үкіметке цифрлық активтер саласын игеру, соның ішінде Ұлттық банктің жанынан мемлекеттік цифрлық активтер қорын құру тапсырылды. Осы тапсырма аясында Ұлттық банк Ұлттық қор активтерін басқару ережелеріне түзетулер әзірледі, олар қабылданса, Ұлттық қор қаражатын цифрлық қаржы активтеріне және озық технологиялық компаниялардың бағалы қағаздарына инвестициялауға мүмкіндік пайда болады. Ұлттық банк төрағасының орынбасары Берік Шолпанқұлов Мәжіліс отырысында «Ұлттық қордың және алтын-валюта резервтердің бір бөлігін криптоактивтерге инвестициялау мүмкіндігін зерделеп жатырмыз» деп мәлімдеді. Оның айтуынша, мұнда әңгіме жай «спекулятивті криптовалюта сатып алу» емес, құрылымы жағынан бағалы қағаздарға ұқсас цифрлық құралдар туралы болып отыр.
«Криптоактивтер деп отырғанымыз – біздің дәстүрлі активтерге, бағалы қағаздар мен туынды қаржы құралдарына ұқсас, қор нарығында айналымда болатын цифрлық өнімдер. Егер олар өте перспективалы, жоғары табыс әкелетін болып көрінсе және болашақта оң нәтиже беретініне көз жеткізсек, соларға белгілі бір қаражат салуды қарастырамыз», – деді Шолпанқұлов.
Алдын ала айтылған мүмкін инвестиция көлемі – $300 млн долларға дейін. Дегенмен Шолпанқұлов бұл шектік мөлшер екенін, «бірден $300 млн ала салып сала саламыз деген сөз емес, бәлкім $50 млн, немесе $100 млн, әйтпесе $250 млн болар. Әзірге тек мүмкіндікті зерттеу кезеңіндеміз» деп түсіндірді. Ұлттық банк төрағасы Тимур Сүлейменов та криптонарықтағы жағдай тынышталғанша асықпайтынын, «соңғы құлдыраудан кейін шаң-тозаң басылсын, содан соң ғана инвестициялық шешім қабылдаймыз» деп сақтық танытты. Яғни, регуляторлар тым тәуекелге бармай, барлау және аздап сынақ арқылы іске асырмақ ниетте.
Ұлттық банк өкілдері мұндай қадамның мақсаты – Ұлттық қордың инвестициялық табыстылығын ұзақ мерзімде арттыру, әртараптандыруды күшейту екенін айтады. Бұған дейін Ұлттық қор қаражаты негізінен өте сенімді, бірақ табысы салыстырмалы төмендеу құралдарға (мысалы, мемлекеттік облигациялар) салынатын. Енді әлемдік экономикадағы жаңа құбылыстарды пайдаланып, жоғары технологиялық секторлар мен цифрлық активтерден қосымша пайда табу ойластырылуда. Қазақстан тек мұнай-газ секілді дәстүрлі салаларға ғана емес, заманауи цифрлық экономика мүмкіндіктеріне де үлес қосуы тиіс деген көзқарас бар.
Криптовалюта нарығының әкелетін мүмкіндігі мол болғанымен, тәуекелі де соған сай өте жоғары. Ұлттық қор қаржысын криптоактивтерге салудың басты қаупі – нарық құбылмалылығы. Бір ғана биткойн бағасы соңғы бірнеше жылда жүз мың долларға дейін өсіп, артынан күрт құлдырау толқындарын бастан өткерді. Мысалы, 2025 жылдың қарашасында жаһандық криптонарық бірнеше апта ішінде $500 млрд жоғалтты: сол кезде биткойн бағасы $110 мыңнан $81 мыңға түсіп, жеті айдағы ең төменгі деңгейге жетті. 2022 жылғы “крипто-қыс” кезінде жалпы нарық капитализациясы $2 триллионнан астам құн жоғалтты. Мұндай ауытқулар нәтижесінде миллиардтаған доллар желге ұшып, инвесторлар орасан шығынға ұшырады. Егер Ұлттық қордың қомақты үлесі криптовалютаға салынып, нарық кенет құлдыраса, елдің қаржы қоры бір сәтте үлкен зиян шегуі мүмкін.
Екіншіден, криптовалюта нарығының реттелу деңгейі төмен және онда алаяқтық пен техникалық қауіптер аз емес. Блокчейн транзакциялары орталықтандырылғанымен, криптобиржалар мен кастодиандық қызметтерге бұзу шабуылдары болуы мүмкін, жеке кілттердің ұрлануы, биржалардың банкрот болуы тәрізді қатерлер бар. Жақында ғана әлемдегі ірі криптобиржа FTX-тың күйреуі көптеген инвесторларға сабақ болды – Канададағы ірі зейнетақы қорларының бірі FTX-ке салған $95 млн инвестициясынан айырылды. Тағы бір канадалық зейнетақы қоры Celsius криптонесиелік фирмасы банкрот болғанда $150 млн жоғалтқанын мойындады. Тәжірибелі қаржы институттарының өзі криптонарықта «өртеніп»жатса, жаңадан кірген Ұлттық қор үшін де бұл ескерту болуы керек. Көптеген дамыған елдердің қаржы мамандары мемлекеттік не зейнетақы активтерін криптовалютаға салуға сақтықпен қарайды. Мысалы, Канададағы Мемлекеттік сектор инвестициялық басқармасының өкілі «инновациялық жаңа технологияға ұзақмерзімді инвестор ретінде қадам басқанда өте сақ болу керек» деп ескертеді.
Үшіншіден, криптовалюталарға қатысты құқықтық тәуекелдер де бар. Әлем елдері бұл салада түрлі ұстанымда: кей жерде криптоға тыйым салынса, кей жерде қабылданады. Қазақстан да виртуалдық активтер айналымын реттеу заңын қабылдады, дегенмен халықаралық деңгейде криптовалютаның құқықтық мәртебесі толық айқындалмаған. Ертең ірі экономикасы бар мемлекеттер криптоактивтерге қатаң шектеу енгізсе немесе керісінше салық салуын күшейтсе, нарық бағасы соған сай құбылады. Демек, мемлекет ақшасын мұндай белгісіздік аймағына қою – болжап білу қиын геосаяси, экономикалық тәуекелдерге де ұрындыруы мүмкін.
Тағы бір назар аударар жайт – Ұлттық қордың өзі болашақ ұрпақ үшін жинақ рөлін атқарады, яғни аса сенімділікті қажет етеді. Оның жоғалтуға болмайтын ақшасын тәуекелі жоғары активтерге тігу моральдық тұрғыдан да жауапты іс. Егер инвестиция сәтсіз болып, қор қаражаты кеміп қалса, халық арасында наразылық туындайды, билікке сенімге сызат түседі. Ал табыс әкелген күннің өзінде, оның тұрақтылығына кепіл жоқ – крипто бағалары бүгін шарықтап, ертең күрт құлдырауы ғажап емес.
Дегенмен, ұсынысты қолдайтын тарап та өз уәждерін алға тартады. Цифрлық активтер – болашақ экономикасының бір бөлігі, ерте бастан үлес алсақ, технологиялық даму мүмкіндігін жіберіп алмау маңызды дейді олар. Әсіресе блокчейн, Web3 бағыттары әлемде қарқын алып келеді, көптеген ірі корпорациялар, тіпті кей мемлекеттер (мысалы, Сальвадор) криптовалютаны резерв актив ретінде енгізіп жатыр. Сальвадор өзінің валюта резервінің 15%-ын биткойнға аударған болатын. Әрине, бұл елдің тәжірибесі бір мағынада ескерту белгісі де болды – биткойн бағасының құлдырауы олардың экономикасын қиын жағдайға әкеліп, Халықаралық валюта қорының көмегіне жүгінуге тура келді. IMF (ХВҚ) Сальвадордың криптожобасы ел экономикасын қатерге тікті деп сынап, кредит берерде биткойнды заңды төлем құралы мәртебесінен айыруды талап етті. Бұл оқиға Қазақстан сияқты мемлекет үшін үлкен сабақ болуы тиіс.
Ұлттық қорды криптовалютаға инвестициялау идеясы «үлкен табыс пен үлкен тәуекел» дилеммасын туындатып отыр. Бір жағында – цифрлық дәуірге бейімделіп, қорды өсіру мүмкіндігі; екінші жағында – сол қорды жоғалтып алу қаупі. Халықаралық тәжірибеге қарасақ, ірі, тұрақты институттар криптоға аз үлеспен, эксперимент ретінде ғана қадам жасауда, оны да өте мұқият сараптап кіргізуде. Қазақстан да осы ұстанымды ұстанғаны жөн сияқты: егер инвестиция басталса, шағын көлеммен, кезең-кезеңімен енгізіп, нәтижесін жіті бақылап отырған абзал.
Ұлттық банк басшылығының өзі асығыс шешім қабылдамайтынын, алдымен нарықты мұқият зерттеп, ең қауіпсіз жолдарын таңдайтынын айтып отыр. Бұл – құптарлық сақтық. Сонымен бірге, криптоиндустрияның өзін реттейтін, тәуекелдерін азайтатын халықаралық механизмдеріне Қазақстанның атсалысуы маңызды. Мысалы, жаһандық деңгейде криптобиржаларды лицензиялау, криптоактивтерді сақтандыру жүйелері қалыптасса, мемлекеттік инвесторлар үшін де қауіп төмендер еді.
Қорыта айтқанда, Ұлттық қорды криптовалютаға инвестициялау туралы бастама жаңашылдық болғанымен, оның қатері пайдасынан асып түсуі ықтимал.