Экономист Бекнұр Сейтжанұлы Кисиков Қазақстан экономикасының өсіміне баға беріп, шикізаттық емес салалардың дамуы, инвестиция көлемінің артуы және отандық өндірістің әлеуеті туралы пікір білдірді, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.
Оның айтуынша, қазіргі экономикалық өсімнің басты ерекшелігі жалпы ішкі өнімнің 4,5%-ға артуында ғана емес, осы өсімді қамтамасыз етіп отырған салаларда.
Қазір экономиканың негізгі қозғаушы күшіне шикізаттық емес сектор айналып келеді. Оның өсу қарқыны 5,6%-ды құрап, жалпы экономикалық өсім көрсеткішінен асып түсті.
Әсіресе өңдеу өнеркәсібінің даму қарқынына назар аудару қажет. Бұл саладағы өсім тоғыз айда 8,6% болса, он айдың қорытындысы бойынша 9,3%-ға жеткен.
Бірнеше бағытты ерекше атап өтуге болады. Біріншісі – өңдеу өнеркәсібі. Мұнда машина жасау, химия және фармацевтика өнеркәсібі, дайын металл бұйымдары мен азық-түлік өндірісі айтарлықтай өсім көрсетіп отыр. Бұл еліміздің өндірістік мүмкіндіктері біртіндеп кеңейіп келе жатқанын білдіреді. Қазақстан шикізат экспорттаумен ғана шектелмей, қосылған құны жоғары өнім шығаруға да басымдық бере бастады.
Екіншісі – құрылыс саласы. Бұл бағыттағы 13,1% өсім инвестициялық белсенділіктің жоғары екенін, инфрақұрылымдық және тұрғын үй жобаларының ауқымы кеңейіп жатқанын көрсетеді. Құрылыстың экономикаға тізбекті әсері бар: ол құрылыс материалдарын өндіруге, металлургияға, көлік саласына, жұмыспен қамтуға және қызмет көрсету секторына серпін береді.
Үшіншісі – көлік және логистика. Бұл саланың 7,5%-ға өсуі экономикалық белсенділіктің артуын және Қазақстанның транзиттік әлеуетінің маңызын көрсетеді. Еліміз Еуропа мен Азияның ірі нарықтарының арасында орналасқан бірегей географиялық артықшылыққа ие. Сондықтан көлік дәліздерін, теміржол инфрақұрылымын, логистикалық орталықтар мен қойма қуаттарын дамыту ұзақ мерзімді бәсекелестік артықшылықтардың біріне айналуы мүмкін.
Төртіншісі – ішкі нарық. Сауданың 6,2%-ға, ауыл шаруашылығының 5,2%-ға өсуі экономикалық белсенділікке экспортпен қатар ішкі сұраныс, өндіріс пен тұтыну да ықпал етіп отырғанын аңғартады.
Тағы бір маңызды фактор – инвестиция. Ұлттық банктің мәліметінше, 2026 жылғы қаңтар–қыркүйек аралығында негізгі капиталға салынған инвестиция нақты мәнде 7%-ға өскен. Ал бюджет қаражатын есептемегенде, шикізаттық емес секторға бағытталған инвестиция көлемі 25%-ға артқан. Бұл еліміздің болашақ өндірістік әлеуеті үшін жақсы белгі.
Осылайша, экономикада бір-бірімен тығыз байланысты бірнеше үдеріс жүріп жатыр: өнеркәсіп өндірісі кеңейіп, инфрақұрылым дамып, инвестициялық белсенділік артып, ішкі нарық нығайып келеді.
Дегенмен жекелеген салалардың жоғары қарқынмен өсуі олардың жалпы ішкі өнімге қосатын үлесі де дәл сондай жоғары дегенді білдірмейді. Мәселен, фармацевтика саласының 50,9%-ға өсуі көңіл аударарлық көрсеткіш болғанымен, оның экономика үшін маңызын бағалау кезінде осы саланың жалпы экономикалық құрылымдағы үлесін де ескеру қажет.
Менің ойымша, қазіргі көрсеткіштер Қазақстан экономикасында құрылымдық өзгерістердің оң бағытта жүріп жатқанын айтуға негіз болады.
Көп жыл бойы еліміздің экономикалық өсімі көбіне шикізат нарығындағы жағдайға, әсіресе мұнай бағасына тәуелді болды. Қазір өндіруші сектордағы қиындықтарға қарамастан, экономиканың басқа салаларының есебінен өсім жалғасып жатқанын көріп отырмыз.
Мәселен, 2026 жылғы қаңтар–қыркүйек аралығында өндіруші өнеркәсіпте 4,3% төмендеу тіркелсе, өңдеу өнеркәсібі 8,6%-ға өскен. Бұл шикізаттық емес салалардың экономикадағы маңызы біртіндеп артып келе жатқанын көрсетеді.
Алайда осы тұста үш маңызды жайтқа назар аударғым келеді.
Біріншісі – экономикалық өсімнің сапасы. Біз сандық көрсеткіштерден сапалық нәтижелерге көшуіміз керек. Өндіріс көлемін арттыру ғана емес, импортты алмастыра алатын және сыртқы нарыққа шығуға қабілетті бәсекеге қабілетті тауарлар өндіру маңызды. Егер кәсіпорын өнім көлемін көбейткенімен, импорттық жабдықтарға, қосалқы бөлшектер мен технологияларға қатты тәуелді болса, онда өндірісті жергіліктендіру деңгейі әлі де шектеулі болып қалады.
Екіншісі – еңбек өнімділігі мен халықтың табысы. Экономикалық өсім жалпы ішкі өнім көрсеткіштерінен ғана емес, азаматтардың әл-ауқатынан да көрінуі керек. Бұл ретте халықтың нақты сатып алу қабілеті қаншалықты артқаны, еңбек өнімділігі жоғары жұмыс орындарының ашылғаны, қызметкерлер табысы мен шағын және орта бизнестің мүмкіндіктері қаншалықты кеңейгені маңызды.
Үшіншісі – инвестициялық үлгінің тұрақтылығы. Құрылыс пен инфрақұрылым саласындағы өсім – оң үрдіс. Алайда экономикалық өсім тек бюджет шығыстары, несие беру және мемлекеттік инвестициялық бағдарламалар есебінен қамтамасыз етілмеуі керек.
Жеке капиталдың өндіріс, технология, өңдеу, экспорт және инновация салаларына қаржы салуға мүдделі болуына жағдай жасау маңызды. Ұзақ мерзімді экономикалық дамудың негізгі қозғаушы күштерінің бірі жеке бизнес болуы тиіс.
«Халықтық құрылыс» жобасының келешегіне де тоқталғым келеді. Бұл бастама тек нысандар салу бағдарламасы ретінде емес, отандық өндірісті дамытуға, шағын және орта бизнесті тартуға, кадр даярлауға және құрылыс материалдарын жергіліктендіруге бағытталған құрал ретінде жүзеге асады деп күтілуде. Оның экономикалық әсері құрылыс саласының аясынан әлдеқайда кең болуы мүмкін.
Менің негізгі тұжырымым мынадай: Қазақстан табиғи ресурстарды өндіру мен экспорттауға басымдық беретін экономикалық үлгіден біртіндеп күрделі әрі әртараптандырылған экономикаға көшіп келеді. Алайда бұл үдеріс әлі аяқталған жоқ.
Тұрақты даму үшін үш нәтижеге қол жеткізу қажет. Біріншіден, отандық өнеркәсіп қосылған құны жоғары тауарларды көбірек өндіруі керек. Екіншіден, жеке бизнес инвестиция мен инновацияның дербес көзіне айналуы тиіс. Үшіншіден, экономикалық өсім халықтың нақты табысының артуымен қатар жүруі қажет.
Меніңше, 4,5% – жақсы көрсеткіш. Бірақ одан да маңыздысы – осы өсімнің негізінде қандай іргетас қалыптастырып жатқанымыз. Қазақстанның міндеті – бүгін ғана жоғары қарқынмен өсу емес, мұнай бағасы мен сыртқы нарықтағы жағдайдың құбылуына қарамастан, тұрақты дами алатын экономика құру.