Ең төменгі жалақы 110 мың теңгеге өседі: Бұл инфляцияны күшейте ме?

Ең төменгі жалақы өссе, дүкендегі баға да көтеріле ме? Қазақстанда бұл сұрақ қайтадан өзекті болды. Өйткені Үкімет 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап айлық еңбекақының ең төменгі мөлшерін 85 мыңнан 110 мың теңгеге жеткізуді жоспарлап отыр. Жалақысы аз азамат үшін бұл күнделікті шығынды өтеудің қосымша мүмкіндігі. Ал кәсіпкер үшін қызметкерге төленетін ақының ұлғаюы. Осы екі мүдденің түйіскен жерінде инфляция мәселесі туындайды. Дегенмен жалақыны көтеру бағалар міндетті түрде дәл сондай мөлшерде өседі деген сөз емес, деп жазады Sn.kz ақпарат порталы.

Алдымен сандарды түзетіп алған жөн. Қазақстанда ең төменгі жалақы 2024 жылы 70 мыңнан 85 мың теңгеге көтерілді. Өсім 21,4 пайыз болды. 2025 және 2026 жылдары бұл көрсеткіш өзгерген жоқ. Бұрын айтылған 90 мың теңге туралы болжам биыл бекітілген мөлшер емес. Қазір ресми жоспар әлдеқайда ауқымды. 110 мың теңге бұрынғыдан 25 мың теңгеге, яғни 29,4 пайызға жоғары. Бұл шешімді жүзеге асыру үшін бюджет пен жұмыс берушілердің шығынын да қайта есептеу қажет.

Үкіметтің 3 қарашадағы мәліметінше, өзгеріс шамамен 1,8 миллион адамның табысына ықпал етеді. Олардың 370 мыңнан астамы бюджет саласында жұмыс істейді. Ұлттық экономика бірінші вице-министрі Азамат Әмриннің алдын ала есебі бойынша, елдегі еңбекақы төлеу қоры шамамен 426 миллиард теңгеге ұлғаяды. Бұл соманы мемлекеттің тікелей бөлетін қосымша шығынымен шатастырмаған дұрыс. Мұнда мемлекеттік мекемелер мен жеке сектордағы жалақы өсімінің жиынтық әсері ескерілген. Үкімет сондай-ақ кәсіпорындардың еңбекақыға жұмсайтын шығыны өскендіктен, корпоративтік табыс салығы бойынша міндеттемелері шамамен 68 миллиард теңгеге азаюы мүмкін екенін мәлімдеді.

Қарапайым қызметкердің пайдасы қанша? Егер адам қазір толық жұмыс уақыты үшін 85 мың теңге есептелген жалақы алса, жаңа шек күшіне енгенде оның айлығы 110 мың теңгеден төмен болмауға тиіс. Айырмасы айына 25 мың, жылына 300 мың теңге. Бірақ бұл ақшаның бәрі қолға тимейді, міндетті аударымдар ұсталады. Сонымен бірге ең төменгі жалақы көтерілді екен деп барлық қызметкердің айлығы бірдей 29,4 пайызға өседі деу де қате. Мысалы, 300 мың теңге алып жүрген адамға дәл сондай өсімді заң автоматты түрде міндеттемейді.

Жаңа мөлшердің әлеуметтік маңызын түсіну үшін оның кімге арналатынын да білу керек. Ең төменгі жалақы – толық жұмыс уақытының нормасын орындаған қызметкерге төленуге тиіс ең төмен есептелген ақы. Ол айлық есептік көрсеткіштің немесе ең төменгі күнкөріс деңгейінің орнына жүрмейді. Сондықтан оның көтерілуі айыппұлды, барлық жәрдемақыны немесе бүкіл зейнетақыны автоматты өсірмейді. Есесіне төмен жалақы төленетін қызмет орындарындағы есеп айырысуды қайта қарауды талап етеді. Бұл айырмашылық әлеуметтік желідегі «барлық төлем бірге өседі» деген асыра үміттің алдын алады.

Қазақстандағы жалақы құрылымы осы айырмашылықтың маңызын көрсетеді. Ұлттық статистика бюросының 2026 жылғы зерттеуінде орташа айлық жалақы 486 388 теңге, медианалық жалақы 348 415 теңге болған. Зерттеуге қатысқан 3,38 миллион қызметкердің 2,2 пайызы 100 мың теңгеге дейін, тағы 9,4 пайызы 100 мыңнан 150 мың теңгеге дейін алған. Демек жаңа ең төменгі шектің тікелей ықпалы төмен жалақылы топта күштірек болады. Ал 1,8 миллион адамның бәрі бүгін 85 мың теңге алады деуге болмайды. Кей мекемеде жалақы сатылары да қайта қаралады.

Бағаға әсер етудің бірінші жолы – сұраныс. Қолына бұрынғыдан көбірек ақша алған адам азық-түлік, киім немесе бала қажетіне қосымша қаражат жұмсайды. Бұл саудаға пайдалы. Әсіресе табысы төмен отбасы қосымша ақшаны ұзақ сақтамай, күнделікті қажетіне жарататыны түсінікті. Бірақ сатып алушылар көбейіп, дүкендегі тауар көлемі сол күйінде қалса, сатушылар бағаны көтеруге бейім болуы мүмкін. Сондықтан ең төменгі жалақының инфляцияға ықпалын тек кәсіпорын шығынымен емес, тұтынушы сұранысымен де бағалау қажет.

Екінші жолы – өнімнің өзіндік құны. Мысалы, шағын дәмхананың он қызметкері бұрын 85 мың теңгеден алса, бәрін 110 мыңға көтеру ай сайын тек есептелген жалақы жағынан қосымша 250 мың теңге қажет етеді. Бұған жұмыс берушінің заңдағы міндетті төлемдері қосылады. Дәмхана шығынның бір бөлігін табысы есебінен жабуы, мәзір бағасын көтеруі немесе жұмысты тиімдірек ұйымдастыруы мүмкін. Қай нұсқаны таңдайтыны сатылымына, бәсекеге және жалдау ақысына байланысты. Сондықтан барлық дәмхана бағасын бір мезетте 29 пайыз қымбаттатады деген есептің экономикалық негізі жоқ.

Жұмыс берушінің міндетті зейнетақы жарнасы да жеке назар аудартады. Қолданыстағы кесте бойынша оның мөлшерлемесі 2026 жылғы 3,5 пайыздан 2027 жылы 4,5 пайызға өседі. Сондықтан ең төменгі жалақы алатын бір қызметкерге жұмыс беруші төлейтін осы жарна 2 975 теңгеден 4 950 теңгеге жетеді. Айырмасы 1 975 теңге. Бұл өсімнің бәрін жалақы туралы шешімнің салдарына жатқызуға болмайды, себебі жарна мөлшерлемесі де бөлек өзгеріп отыр. Бірақ кәсіпорын бюджетін жасағанда осы екі жаңалықты қатар есептеуге мәжбүр.

Бұл әсіресе еңбек шығыны жоғары салаларға қатысты. Тазалық, күзет, қоғамдық тамақтану, шағын тігін цехы, кейбір ауыл шаруашылығы жұмыстары адам еңбегіне көбірек сүйенеді. Ал қымбат жабдықпен жұмыс істейтін немесе қызметкерлеріне әлдеқашан жоғары жалақы төлейтін кәсіпорында өзгерістің әсері әлсіздеу болуы мүмкін. Нарықтың осы айырмашылығын ескермей, «ең төменгі жалақы көтерілсе, бүкіл тауар қымбаттайды» деу асығыс қорытынды болар еді.

Өңірлік айырмашылық та маңызды. Астана мен Алматыдағы ірі компания еңбекақыны көтеруге салыстырмалы түрде төзімді болуы мүмкін. Ал шағын қаладағы шаштараз, наубайхана немесе ауылдағы қызмет көрсету орны үшін әр қосымша мың теңгенің салмағы бөлек. Бір өңірде жұмыс күші жетіспесе, кәсіпкерлер жалақыны заң өзгермей-ақ көтеруге тырысады. Басқа жерде жұмыссыздық жоғары болса, жұмыс берушінің шығынды қысқарту қаупі күшейеді. Сол себепті ел бойынша бір ғана инфляция болжамымен барлық саладағы нәтижені түсіндіру мүмкін емес.

Қазіргі инфляцияның өзіне қарасақ, жағдай екі жыл бұрынғыдай емес. Ұлттық статистика бюросының 2 қарашада жариялаған дерегіне сәйкес, 2026 жылғы қазанда жылдық инфляция 9,2 пайыз болды. Қыркүйекте ол 9,3 пайыз еді. Азық-түлік бағасы бір жылда 7,6 пайыз, азық-түлікке жатпайтын тауарлар 10,4 пайыз, ақылы қызметтер 10,3 пайыз қымбаттаған. Яғни баға өсімі баяулағанымен, халықтың табысын әлі де жеп отыр. Теңге бағамы, импорт құны, жанармай мен коммуналдық тарифтер де бағаға ықпал етеді. Сондықтан қымбатшылықтың барлық себебін жалақыға тіреуге болмайды.

Оның үстіне баға өсуі адамдарға бірдей әсер етпейді. Ұлттық статистика бюросы 2025 жылы орташа айлық жалақының атаулы түрде 9,3 пайыз, ал баға өзгерісін есептегендегі нақты мөлшерінің небәрі 1,8 пайыз өскенін хабарлады. Яғни жалақы қағаз жүзінде көтерілгенімен, адамдардың сатып алу мүмкіндігі анағұрлым баяу жақсарған. Екі жыл бойы 85 мың теңгеде қалған ең төменгі жалақы да осы аралықта құнын жоғалтты. Оны көтерудің әлеуметтік себебі бар, бірақ жаңа мөлшердің келер жылғы бағалармен қалай салысатыны әзірге белгісіз.

Мұнда тағы бір жиі жіберілетін қате бар. 29,4 пайыздық жалақы өсімінен 9,2 пайыз инфляцияны жай алып тастап, «халық 20 пайызға байиды» деуге болмайды. Өйткені жалақы 2027 жылы өзгереді, ал 9,2 пайыз – 2026 жылғы қазандағы өткен он екі айдың бағасы. Келесі жылғы инфляция әлі белгісіз. Тіпті баға өсімі төмен болса да, әр отбасының шығыны әртүрлі. Жалдамалы үйде тұратын, баласы бар немесе дәріге көп ақша жұмсайтын адам ресми орташа көрсеткіштен өзгеше қымбатшылық сезінуі мүмкін.

Жалақыны көтерудің тағы бір салдары жұмыс орындарына байланысты. Егер кәсіпкер қосымша шығынды көтере алмаса, жаңа қызметкер алуды тоқтатуы, жұмыс сағатын қысқартуы немесе жұмыстың бір бөлігін бейресми жүргізуге тырысуы ықтимал. Бірақ мұны міндетті түрде болатын нәтиже деуге болмайды. Көп компанияда жалақыны өсіру кадр тұрақтылығын жақсартады, адам іздеу шығынын азайтады және өнімділікті арттыруға ынталандырады. Нақты нәтиже кәсіпорынның жағдайына, өңірдегі жұмыс күші тапшылығына және бақылау сапасына тәуелді.

Жаңа норманың еңбек нарығына пайда әкелетін жағы да назар аударуға тұрарлық. Ең төменгі айлық тым төмен болса, кей адам тұрақты жұмыстан тапқан ақшасымен негізгі қажеттілігін өтей алмайды. Ал табыс көтерілсе, маманның жұмыс орнын жиі ауыстыруы азаюы, әлеуметтік жарнасының көлемі артуы мүмкін. Бірақ жалақы өсімін кәсіпкерді айыптап, бағаны күштеп ұстату арқылы ғана қамтамасыз ету қиын. Шағын бизнеске өнімділікті арттыратын құрал-жабдық, қолжетімді қаржы және түсінікті салық тәртібі керек. Әйтпесе жаңа шек ресми құжатта сақталып, іс жүзіндегі жұмыс сағаты қысқаруы ықтимал.

Мәселенің бюджетке қатысы да бар. Мемлекеттік мекемелердегі төмен айлықтар көтерілгенде қазынадан қосымша ақша жұмсалады. Бірақ бұл қаражат қызметкерлердің табысына айналып, салық пен тұтыну арқылы экономикаға қайта оралады. Үкімет келтірген 426 миллиард теңгені тұтастай инфляцияға айналатын қосымша ақша деп қарастыру дұрыс емес. Оның бір бөлігі бұрын басқа шығындарға жұмсалатын қаражатты қайта бөлу арқылы өтелуі мүмкін. Қаржыландыру көзі, өндірістің өсуі және бюджет тапшылығының деңгейі мұнда маңызды.

Ұлттық банк те баға тұрақтылығын назардан шығарған жоқ. 23 қазанда базалық мөлшерлемені 15,75 пайызға дейін түсірді. Бұл несие құнын біртіндеп жеңілдетуі мүмкін, бірақ инфляция мәселесі толық шешілді деген сөз емес. Реттеуші баға өсімінің бәсеңдеуін, теңге бағамын және халықтың инфляциялық күтулерін бағалап отыр. Жалақы өсімі жаңа сұраныс тудырса, оны басқа факторлармен бірге есепке алуға тура келеді. Сондықтан ең төменгі жалақыны көтеру мен инфляцияны тежеу бір-біріне қарсы міндет емес, бірақ үйлестіруді талап етеді.

Қорытындылай келе, жаңа ең төменгі жалақы Қазақстан үшін жай символикалық түзету емес. 85 мыңнан 110 мың теңгеге көтерілу жалақысы төмен азаматтың табысын едәуір арттырады, сонымен бірге шағын бизнестің шығынын көбейтеді. Бағаға ықпалдың ауқымы бұл шығынның қаншасы тауар құнына қосылатынына, компаниялардың өндірісті арттыра алуына және адамдардың қосымша ақшаны қалай жұмсайтынына байланысты. Мемлекет үшін негізгі өлшем жалақының қағаздағы сомасы ғана емес. Бір жылдан кейін сол ақшамен қанша азық-түлік сатып алуға, қандай қызмет ақысын төлеуге болатыны маңызды. Табыс өсіп, қымбатшылық оны жұтып қоймаса ғана өзгеріс халықтың тұрмысынан сезіледі.