Қазақстанда банктердің қаржылық жағдайы тұрақты, ал халықтың қарызы қайта өсіп жатыр. 2026 жылғы 1 тамыздағы жағдай бойынша екінші деңгейлі банктер жыл басынан бері 1 триллион 396 миллиард теңге таза пайда тапқан. Сол уақытта қазақстандықтардың банк алдындағы қарызы 26,1 триллион теңгеге жетті. Оның 17,4 триллион теңгесі – тұтынушылық несие. Бұл екі көрсеткішті бөлек қарау оңай, бірақ қатар қойғанда банк жүйесіндегі басты қайшылық анық көрінеді: банктер пайдасын сақтап отыр, ал халықтың несиеге тәуелділігі азаймай тұр.
Ең алаңдатарлық көрсеткіш – несиенің бағасы. Шілдеде халыққа теңгемен берілген жаңа қарыздардың орташа мөлшерлемесі 20,3 пайыз болды. Маусымда ол 19,5 пайыз еді. Бір айдың ішінде халық үшін несие арзандаған жоқ, керісінше қымбаттады. Тұтынушылық қарыздардың орташа мөлшерлемесі тіпті 22,5 пайызға дейін көтерілді. Яғни азамат банкке 1 миллион теңге үшін барған кезде тек негізгі қарызды емес, оның үстіне қомақты сыйақыны да өтеуге мәжбүр.
Бұл жерде банктердің қалыпты уәжі бар: несие мөлшерлемесі тек пайдадан құралмайды. Оның ішінде депозит құны, тәуекел, резерв, операциялық шығын және қарыздың қайтарылмау ықтималдығы бар. Бірақ осы түсіндірменің ар жағында қарапайым сұрақ қалады: банктердің капиталы мен табысы өсіп отырған кезде халық үшін қаржы неге әлі де осыншалық қымбат?
Шілдеде жеке тұлғалардың теңгедегі мерзімді депозиттері бойынша орташа мөлшерлеме 14,7 пайыз деңгейінде болды. Ал тұтынушылық несие 22,5 пайызбен берілді. Бұл айырманың барлығын банктің таза маржасы деп санауға болмайды. Дегенмен банк ақшаны қандай бағамен тартып, азаматқа қандай бағамен ұсынып отырғанын салыстырудың өзі қаржы нарығындағы теңгерім мәселесін көрсетеді.
Банктердің өз қорғаныс жастығы да әлсіз емес. Сектордың меншікті капиталы 11,4 триллион теңгеге жетті. Капитал жеткіліктілігінің көрсеткіштері реттеуші белгілеген нормативтерден едәуір жоғары. Басқаша айтқанда, Қазақстан банктері бүгін дағдарыстың алдында тұрған әлсіз институттар емес. Олар капиталы жеткілікті, табысты және қаржылық тұрғыдан орнықты жүйе.
Ал халықтың қарызы бір айдың ішінде тағы 1,2 пайызға өсті. Жыл басынан бері азаматтарға берілген кредиттер 5,5 пайызға көбейіп, 26,1 триллион теңгеге жетті. Соның 17,4 триллионы тұтынушылық қарызға тиесілі. Демек, халықтың банк алдындағы әр 100 теңге берешегінің шамамен 67 теңгесі тұтынушылық несие болып отыр.
Бұл – баспана салуға немесе жаңа өндіріс ашуға жұмсалған ұзақ мерзімді инвестиция емес. Тұтынушылық несие көбіне адамның бүгінгі қажеттілігін ертеңгі табысының есебінен өтеуге мүмкіндік береді. Сондықтан мұндай қарыздың тұрақты өсуі халықтың әл-ауқатының артқанын емес, керісінше азаматтардың қолындағы табыс пен шығын арасындағы алшақтықты да көрсетуі мүмкін.
Банк үшін мұндай сұраныс – бизнес. Несие неғұрлым көп берілсе, пайыздық кіріс алу мүмкіндігі де соғұрлым артады. Ал қарыз алушы үшін бұл бірнеше айға немесе бірнеше жылға созылатын міндеттеме. Осы жерде банк пен клиенттің мүддесі бір-бірінен ажырайды: бір тарап қарыз өнімін сатуға мүдделі болса, екінші тарап сол қарызды табысынан өтеуге тиіс.
Мәселенің тағы бір қыры бар. Шілдеде ірі бизнеске берілген несиелердің орташа мөлшерлемесі 18,8 пайызға дейін төмендеді. Ал қарапайым халықтың тұтынушылық несиесі 22,5 пайызға көтерілді. Әрине, ірі компания мен жеке тұлғаның тәуекел деңгейін тікелей салыстыру дұрыс емес. Ірі бизнестің кепілі, қаржылық есебі мен ақша айналымы тұрақты болуы мүмкін. Бірақ қарапайым қазақстандық үшін көрініс басқаша: қаржылық мүмкіндігі әлдеқайда жоғары клиентке ақша арзанырақ, ал халыққа қымбатырақ беріледі.
Бұл жерде банктердің тек коммерциялық ұйым екенін алға тарту жеткіліксіз. Иә, банк қайырымдылық қоры емес. Ол пайда табуы керек. Бірақ банк қарапайым сауда орны да емес. Қазақстандықтардың 28,4 триллион теңге депозиті банктерде сақтаулы. Азаматтар жалақысын банк арқылы алады, коммуналдық төлемін банк арқылы төлейді, баспананы ипотекамен алады, күтпеген шығын туғанда тағы да банкке барады. Яғни қаржы ұйымдары халықтың күнделікті өміріне бұрын-соңды болмаған деңгейде кірді.
Сондықтан банктің қоғам алдындағы жауапкершілігін тек «шартқа қол қойдың – төле» деген қағидамен шектеу дұрыс емес. Несие берген кезде клиенттің нақты төлем қабілетін бағалау, қарызды агрессивті жарнамаламау, шарт талаптарын түсінікті көрсету және қиын жағдайға түскен борышкермен жұмыс істеу де банк қызметінің сапасын анықтайды.
Қарызын уақытында өтей алмай жүргендер де аз емес. 90 күннен астам мерзімі өткен халық несиелерінің көлемі 1,2 триллион теңгені құрады. Жалпы портфельдегі үлесі 4,7 пайызға дейін төмендегенімен, абсолюттік соманың өзі үлкен. Бұл – үш айдан астам уақыт бойы төлемін орындай алмаған азаматтардың берешегі.
Мұндай жағдайда банктердің несие портфелінің өсуін жетістік ретінде көрсету жеткіліксіз. Қанша несие берілгенінен бөлек, сол қарызды халық қандай бағамен алып жатқаны және оны қаншалықты көтере алатыны маңызды. Қаржы жүйесінің сапасы жаңа несие санының өсуімен емес, клиенттің сол қарыздан кейін қаржылық күйзеліске түспеу қабілетімен де өлшенуге тиіс.
Банктердің 2026 жылдың алғашқы жеті айындағы таза пайдасы 1,396 триллион теңге болды. Бұл былтырғы сәйкес кезеңнен төмен болғанымен, капитал рентабельділігі 23,2 пайыз деңгейінде сақталды. Демек, банк бизнесі әлі де жоғары табысты салалардың бірі болып отыр. Ал сол жүйенің негізгі клиенті – халық – 26,1 триллион теңге қарыз арқалап отыр.
Мәселе банктердің пайда тапқанында емес. Пайда – кез келген коммерциялық бизнестің мақсаты. Негізгі мәселе – осы пайда мен қоғамның қаржылық жағдайы арасындағы тепе-теңдікте. Егер банктер жыл сайын триллиондап табыс тауып, ал халықтың тұтынушылық қарызы қатар өссе, қаржы жүйесінің кімге тиімді жұмыс істеп тұрғаны туралы сұрақ заңды түрде туындайды.
Қазақстанға табысты банктер керек. Бірақ елге қарызға тәуелді халық керек емес. Сондықтан банк секторын бағалағанда актив, капитал және таза пайдамен қатар, несиенің нақты құнына, халықтың борыш жүктемесіне және проблемалық қарыз көлеміне де қарау қажет. Әйтпесе банктердің есептеріндегі жақсы көрсеткіштер азаматтардың әмиянындағы жағдаймен қабыспай қалуы мүмкін.
Бүгінгі ресми сандар дәл осы қайшылықты көрсетеді: банктер жеті айда 1,4 триллион теңгеге жуық пайда тапты, тұтынушылық несие 22,5 пайызға дейін қымбаттады, ал халықтың тұтынушылық қарызы 17,4 триллион теңгеге жетті. Қаржы жүйесінің тұрақтылығы маңызды. Бірақ сол тұрақтылықтың құнын қарапайым қарыз алушы тым қымбат төлеп отырған жоқ па – ендігі негізгі сұрақ осы.