БЖЗҚ ма, жеке басқарушы ма? Зейнетақы жинағын қайда ұстаған тиімді?

Зейнетақы жинағы туралы әңгіме қозғалғанда көп адам ең алдымен табыстылықты сұрайды. Қай жерде кіріс көбірек, қай басқарушы көп пайда әкеледі, ақшаны қайда аударған тиімді деген сұрақтар жиі айтылады, деп жазады  Sn.kz ақпарат порталы.

Бірақ зейнетақы ақшасын қарапайым депозитпен немесе қысқа мерзімді инвестициямен салыстыру дұрыс емес. Бұл адамның бірнеше он жыл бойы жинайтын капиталы. Ертеңгі қарттықтағы табыс, қауіпсіздік және өмір сапасы осы жинаққа байланысты болуы мүмкін. Сондықтан мұнда бір ғана пайызға қарап шешім қабылдау қауіпті. Табыстылықпен бірге тәуекел, кепілдік, комиссия, инвестиция бағыты, салымшының жасы және зейнетке дейінгі уақыты қатар есептелуі керек.

Қазақстанда қазір зейнетақы жинағын басқарудың екі негізгі жолы бар. Біріншісі – жинақты Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорында қалдыру. Бұл қаражатты Ұлттық банк сенімгерлік басқару арқылы инвестициялайды. Екіншісі – жинақтың бір бөлігін жеке инвестициялық портфельді басқарушы компанияларға беру. 2023 жылғы 1 шілдеден бастап салымшылар міндетті және міндетті кәсіптік зейнетақы жарналары есебінен қалыптасқан жинағының 50 пайызына дейін жеке басқарушыға аудара алады. Ал ерікті зейнетақы жинағын 100 пайызға дейін жеке басқарушыға беруге мүмкіндік бар.

2026 жылы бұл мәселе қайтадан өзекті бола түсті. Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі, Ұлттық банк және БЖЗҚ азаматтардың жинағын қорғаудың жаңа моделіне кезең-кезеңімен көшу туралы түсіндіре бастады. Сол талқылауларда жеке басқарушыларға аударылатын жинақ көлемін 50 пайызбен шектемей, болашақта 100 пайызға дейін беру мүмкіндігі қарастырылып жатқаны айтылды. Бұл зейнетақы жүйесі үшін үлкен өзгеріс болмақ. Бір жағынан, азаматқа таңдау еркіндігі артады. Екінші жағынан, әр салымшы өз шешімінің салдарын жақсы түсінуі керек.

Қазіргі сандар халықтың әлі де сақ екенін көрсетеді. 2026 жылғы 1 маусымдағы жағдай бойынша Ұлттық банк пен жеке басқарушылардың басқаруындағы зейнетақы активтерінің жалпы көлемі 27,63 трлн теңге болды. Оның негізгі бөлігі Ұлттық банктің сенімгерлік басқаруында тұр. Бұл сома шамамен 26,42 трлн теңгені құрайды. Ал жеке инвестициялық портфельді басқарушылардың қолындағы активтер 109,98 млрд теңге ғана. Айырма өте үлкен. Ұлттық банк портфелі жеке басқарушылардағы қаражаттан шамамен 240 есе көп. Бұл салымшылардың басым бөлігі әлі де тұрақтылық пен мемлекеттік жүйеге сенетінін аңғартады.

Неге көп адам жинағын БЖЗҚ ішінде қалдыруға бейім. Бірінші себеп – мемлекеттік  кепілдік. Қазақстанда міндетті зейнетақы жарналары мен міндетті кәсіптік зейнетақы жарналарының сақталуына мемлекет кепілдік береді. Бұл кепілдік енгізілген жарналардың инфляцияны ескере отырып сақталуына қатысты. Қарапайым тілмен айтқанда, зейнет жасына жеткен кезде адамның міндетті жарналары инфляция әсерінен толық құнсызданып кетпеуі керек. Егер инвестициялық кіріс белгілі бір кезеңде инфляциядан төмен болса, мемлекет айырманы өтеу тетігін қарастырады. Бұл БЖЗҚ жүйесінің ең үлкен артықшылықтарының бірі.

Екінші артықшылық – портфельдің сақтық құрылымы. Ұлттық банк зейнетақы активтерін аса тәуекелді құралдарға салмайды. Оның мақсаты қысқа уақытта жоғары пайда қуу емес, жинақтың ұзақ мерзімді сақталуын қамтамасыз ету. 2026 жылғы 1 мамырдағы дерек бойынша портфельдің 44,46 пайызы Қаржы министрлігінің мемлекеттік бағалы қағаздарына салынған. 8,86 пайызы квазимемлекеттік компаниялар облигацияларына, 2,50 пайызы екінші деңгейлі банктер облигацияларына, 2,53 пайызы қазақстандық эмитенттердің акциялары мен депозитарлық қолхаттарына орналастырылған. Бұл өте агрессивті стратегия емес. Бірақ зейнетақы ақшасы үшін сақтықтың маңызы жоғары.

Кірістілік жағынан да Ұлттық банк басқаруындағы портфель тұрақты нәтиже көрсетіп отыр. 2025 жылғы маусымнан 2026 жылғы мамырға дейінгі соңғы 12 айда Ұлттық банк басқаруындағы активтер бойынша есептелген инвестициялық кіріс шамамен 2,71 трлн теңге болды. Осы кезеңдегі кірістілік 11,46 пайыз деп көрсетілді. Мұны нарықтағы ең жоғары табыс деуге болмауы мүмкін. Бірақ зейнетақы активі үшін басты өлшем бір жылдық рекорд емес, ұзақ мерзімді сенімділік екенін ұмытпау керек.

Жеке басқарушылардың логикасы басқа. Олар нарықтағы мүмкіндікті көбірек пайдалануға тырысады. Сондықтан олардың портфелі Ұлттық банк портфеліне қарағанда икемдірек әрі кей жағдайда тәуекелі жоғары болуы мүмкін. Мысалы, 2026 жылғы 1 маусымдағы деректерде Alatau City Invest портфеліндегі ETF пайлары 29,90 пайыз, қазақстандық эмитенттердің акциялары мен депозитарлық қолхаттары 15,45 пайыз, екінші деңгейлі банктер облигациялары 11,99 пайыз болғаны көрсетілді. Мұндай құрылым қор нарығы өскен кезде жақсы табыс әкелуі мүмкін. Бірақ нарық төмендесе, шығын қаупі де жоғары болады.

Сондықтан жеке басқарушыны таңдағанда «қайсысы биыл көп кіріс әкелді» деген бір ғана өлшемге сүйенуге болмайды. Өткен табыс болашақтағы нәтижеге кепіл емес. Бүгін акция жақсы өссе, ертең арзандауы мүмкін. Шетелдік нарық құлдыраса, ETF бағасы төмендейді. Валюта бағамы өзгерсе, портфель құнына әсер етеді. Облигация нарығындағы мөлшерлеме де кірістілікке ықпал етеді. Салымшы осы тәуекелдердің барын түсінбей, жинағын жеке басқарушыға берсе, кейін уақытша шығынды көтере алмай қалуы мүмкін.

Комиссия да назардан тыс қалмауы керек. Жеке басқарушы компания тегін жұмыс істемейді. Оның табысы актив көлеміне немесе басқару нәтижесіне байланысты болуы мүмкін. Егер басқарушы Ұлттық банк портфелінен 1-2 пайыз ғана жоғары табыс көрсетсе, бірақ комиссиясы мен тәуекелі көбірек болса, нақты пайда күткендей болмауы ықтимал. Ал егер басқарушы бірнеше жыл қатарынан тұрақты жақсы нәтиже көрсетіп, тәуекелін ашық түсіндірсе, онда жинақтың бір бөлігін оған беру қисынды шешім болуы мүмкін.

Жас ерекшелігі бұл таңдауда өте маңызды. Мысалы, 25-35 жастағы адам үшін зейнетке дейін ұзақ уақыт бар. Ол нарықтағы уақытша құлдырауды күтіп, кейінгі өсімнен ұтуы мүмкін. Сондықтан жас салымшы жинағының бір бөлігін тәуекелі жоғарырақ портфельге беруді қарастыра алады. Ал зейнетке 3-5 жыл қалған адам үшін басты мақсат – жинақты сақтап қалу. Мұндай кезеңде үлкен тәуекелге бару қауіпті. Нарық төмендеп кетсе, оны қалпына келтіруге уақыт жетпеуі мүмкін.

Осы тұрғыдан қарағанда, БЖЗҚ мен жеке басқарушыны бір-біріне қарсы қою дұрыс емес. Бұл екі түрлі стратегия. БЖЗҚ ішіндегі Ұлттық банк басқаруы – сақтық, мемлекеттік кепілдік және тұрақтылық. Жеке басқарушы – таңдау, нарыққа икемділік және ықтимал жоғары табыс. Бірі тыныштық береді, екіншісі мүмкіндік ұсынады. Бірақ мүмкіндік әрдайым тәуекелмен бірге жүреді. Сондықтан ең дұрыс шешім адамның жасына, жинақ көлеміне, қаржылық сауатына және тәуекелге төзімділігіне байланысты.

Қарапайым салымшы үшін ең тиімді жол – бірден бүкіл жинақты қозғамау. Әуелі өзінің жағдайын бағалау керек. Зейнетке дейін қанша жыл бар. Жинақ көлемі қандай. Тұрақты табыс бар ма. Инвестицияның қалай жұмыс істейтінін түсіне ме. Уақытша минус көрсе, сабыр сақтай ала ма. Осы сұрақтарға жауап бермей тұрып, барлық ақшаны жеке басқарушыға беру асығыс шешім болуы мүмкін. Ал нарықты түсінетін, есеп жүргізетін, тәуекелді қабылдай алатын адам жинақтың бір бөлігін жеке басқарушыға беріп, нәтижесін бақылап көруіне болады.

Тағы бір маңызды мәселе – ақпараттың ашықтығы. Егер жеке басқарушыларға 100 пайызға дейін аудару мүмкіндігі берілсе, салымшыларға портфель құрамы, кірістілік тарихы, комиссия, тәуекел деңгейі, валюта үлесі және инвестициялық стратегия өте түсінікті тілмен көрсетілуі керек. Әйтпесе адамдар жарнамалық уәдеге сеніп, нақты тәуекелді байқамай қалуы мүмкін. Зейнетақы нарығы халықтың ұзақ мерзімді ақшасына байланысты болғандықтан, мұнда ашықтық пен түсіндіру жұмысы ерекше маңызды.

Қорытындысында қазіргі нақты сандар БЖЗҚ-дан жаппай кету жүріп жатқанын көрсетпейді. Ұлттық банк басқаруында 26,42 трлн теңге қалып отыр, ал жеке басқарушылардағы сома шамамен 110 млрд теңге ғана. Демек халық әзірге қауіпсіздік пен таныс жүйені таңдап отыр. Бірақ болашақта жинақтың 100 пайызына дейін жеке басқарушыға аудару мүмкіндігі берілсе, нарықтағы таңдау да, жауапкершілік те артады.

Зейнетақы жинағы – бүгін тәжірибе жасап көретін ақша емес. Ол адамның ертеңгі өмір сапасына әсер ететін ұзақ мерзімді қор. Сондықтан ең тиімді шешім ең батыл шешім емес, ең түсінікті шешім болуы керек. Бір адам үшін БЖЗҚ-да қалу дұрыс, екіншісі үшін жинақтың бір бөлігін жеке басқарушыға беру тиімді болуы мүмкін. Бастысы, шешім эмоциямен емес, нақты есеппен қабылдануы қажет. Зейнетақы ақшасының ең үлкен мақсаты – тез пайда емес, қарттықтағы сенімділік.